ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑

สรุปโดย AI จากเนื้อหาทั้งเล่ม (๕๐ หัวข้อ) — คลิกเพื่อไปยังหน้าเริ่มต้นของหัวข้อนั้น

1. หน้า ๑–๑๒ พุทธวรรคที่ 1 (1): พุทธาปทาน และปัจเจกพุทธาปทาน พระอานนท์ทูลถามเหตุที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้เป็นพระสัพพัญญู พระองค์ตรัสตอบด้วยคาถาพรรณนากรรมในอดีตชาติเชิงสัญลักษณ์ ทรงนิรมิตปราสาทแก้วด้วยใจอัญเชิญพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์ทั้งอดีต-ปัจจุบันมาถวายอาหารทิพย์ ทรงแสดงบารมี 10 ทัศจนถึงพร้อม ปิดท้ายด้วยพระโอวาท 3 ข้อ ตามด้วยปัจเจกพุทธาปทาน อธิบายเงื่อนไขการเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า พร้อมสอดแทรกคาถาขัคควิสาณสูตรว่าด้วยการเที่ยวไปผู้เดียว
2. หน้า ๑๓–๒๗ พุทธวรรคที่ 1 (2): สารีปุตตเถราปทาน อปทานที่ยาวและวิจิตรที่สุดในวรรค เล่าอดีตชาติพระสารีบุตรเป็นดาบสสุรุจิผู้มีศิษย์ 24,000 คนในป่าหิมพานต์ ถวายดอกไม้ 8 ดอกแด่พระอโนมทัสสีพุทธเจ้า ได้รับพยากรณ์ว่าจะได้เป็นพระอัครสาวกเบื้องขวาผู้เลิศด้านปัญญาของพระโคดมพุทธเจ้าในอนาคต
3. หน้า ๒๘–๔๔ พุทธวรรคที่ 1 (3): โมคคัลลานะ กัสสปะ อนุรุทธะ ปุณณมันตานีบุตร และอุบาลี อปทานของพระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระอนุรุทธะ และพระปุณณมันตานีบุตร (แต่ละเรื่องสั้น) ตามด้วยอุบาลีเถราปทานซึ่งยาวเป็นอันดับสอง เล่าอดีตชาติเป็นพราหมณ์สุชาตะแห่งหังสวดีผู้สร้างวิหารถวายพระปทุมุตรพุทธเจ้าทั้งหลัง ได้รับพยากรณ์ว่าจะเป็นผู้เลิศด้านพระวินัย
4. หน้า ๔๕–๕๒ พุทธวรรคที่ 1 (4, จบ): โกณฑัญญะ ปิณโฑลภารทวาชะ เรวตะ และอานันทะ ปิดท้ายวรรคด้วยอปทานของพระอัญญาโกณฑัญญะ พระปิณโฑลภารทวาชะ พระขทิรวนิยเรวตะ และพระอานันทะ วรรคนี้รวมทั้งสิ้น 12 อปทาน 650 คาถา นับเป็นวรรคที่รวมพระอสีติมหาสาวกองค์สำคัญไว้มากที่สุดในเล่ม
5. หน้า ๕๓–๖๖ สีหาสนิยวรรคที่ 2 อปทาน 10 เรื่องของพระเถระผู้เคยถวายสิ่งของแด่พระพุทธเจ้าในอดีต (ส่วนใหญ่พระปทุมุตระ) เช่น ราชอาสน์ทองคำ เสาวิหาร ผ้า เครื่องหอม ดอกกัณณิการ์ และช้าง มีพระเถระมีชื่อเสียงหลายรูปปรากฏในบัญชีท้ายวรรค ได้แก่ พระราหุล (ถวายเครื่องลาด) พระจุลลปันถก และพระรัฐปาลเถระ (ถวายช้าง)
6. หน้า ๖๗–๘๔ สุภูติวรรคที่ 3 เปิดด้วยสุภูติเถราปทาน เล่าอดีตชาติเป็นชฎิลผู้เจริญพุทธานุสสติหลังพบพระปทุมุตรพุทธเจ้าเสด็จจงกรมในอากาศ ได้รับยกย่องเป็นเอตทัคคะสองตำแหน่งคือผู้เลิศในทักขิไณยบุคคลและผู้เลิศในอรณวิหาร อปทานอื่นในวรรคเป็นเรื่องบุญเล็กน้อยหลากหลาย เช่น ถวายธง ถึงไตรสรณคมน์ เกลี่ยทรายที่โพธิมณฑล และส่งพระพุทธเจ้าข้ามฟาก
7. หน้า ๘๕–๙๙ กุณฑธานวรรคที่ 4 มีพระเถระเอตทัคคะเด่นถึง 3 องค์ คือ พระมหากัจจายนะ (ฉาบทองพระเจดีย์ปทุม) ผู้เลิศด้านอธิบายความย่อ พระกาฬุทายี (ถวายข้าวและดอกไม้) และพระโมฆราชเถระ (ถวายน้ำผึ้งพร้อมสรรเสริญพระญาณ) ผู้เลิศด้านปัญญาพิจารณาอรรถละเอียด อปทานอื่นเป็นเรื่องถวายกล้วย อ้อย กระเทียม และสร้างศาลาโรงฉัน
8. หน้า ๑๐๐–๑๑๔ อุปาลีวรรคที่ 5 เปิดด้วยอุบาลีเถราปทาน เล่าอดีตชาติเป็นดาบสสรรเสริญพระญาณพระปทุมุตรพุทธเจ้า ได้รับยกย่องเป็นเอตทัคคะด้านพระวินัย ปิดท้ายวรรคด้วยเรื่องราวช่วงสุดท้ายของพุทธกาล คือพระสุภัททเถระ (สาวกองค์สุดท้ายที่ทรงบวชให้ก่อนปรินิพพาน) และพระจุนทเถระ (น้องชายพระสารีบุตร)
9. หน้า ๑๑๕–๑๒๓ วีชนีวรรคที่ 6 อปทาน 10 เรื่องของพระเถระผู้ถวายสิ่งของอุปโภคเฉพาะกิจแด่พระปทุมุตรพุทธเจ้าเป็นส่วนใหญ่ เช่น พัด ที่นอน หม้อน้ำหอมในงานฉลองพระมหาโพธิ์ ม้าอาชาไนย บิณฑบาต ประทีป ธง และดอกปทุมพร้อมธง ปิดท้ายด้วยอปทานปลูกต้นโพธิ์แด่พระพุทธเจ้าติสสะ
10. หน้า ๑๒๔–๑๓๑ สกจิตตนิยวรรคที่ 7 หลายเรื่องเป็นอดีตชาติที่เกิดเป็นสัตว์ (นกจักรพราก พระยาครุฑ พระยาวานร) บูชาด้วยดอกไม้หรือของกินแด่พระพุทธเจ้าหลายพระองค์ (สิขี วิปัสสี สิทธัตถะ เวสสภู อัตถทัสสี อโนมทัสสี) รวมถึงถวายสถูปไม้ไผ่ประดับดอกไม้ กล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณด้วยวาจา และถวายเหง้ามัน เนื้อ ผ้า มะม่วงสุก
11. หน้า ๑๓๒–๑๓๙ นาคสมาลวรรคที่ 8 เน้นการทำ "สัญญา" คือความเลื่อมใสทางใจล้วนๆ เช่น เลื่อมใสในรอยพระบาท ไหว้ผ้าบังสุกุลที่ห้อยบนต้นไม้ ถวายเข็ม ถวายภิกษาแด่พระอัครสาวก ปิดวรรคด้วยเรื่องเด่น "ตีณิปทุมิยเถราปทาน" บรรยายอานิสงส์การโยนดอกปทุม 3 ดอกบูชาพระปทุมุตระอย่างพิสดารเป็นพิเศษ
12. หน้า ๑๔๐–๑๔๖ ติมิรปุปผิยวรรคที่ 9 หลายเรื่องเป็นอดีตชาติที่เสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุทันทีหลังทำบุญ (ตกเหว ถูกงูรัดตาย) เน้นความเลื่อมใสทางสัญญา/รัศมีพระพุทธเจ้าต่อเนื่องจากวรรคก่อน ครอบคลุมพระพุทธเจ้าหลายพระองค์ (สิทธัตถะ ติสสะ สิขี วิปัสสี ผุสสะ) ปิดท้ายด้วยการโยนดอกปทุมบูชาพระผุสสะแล้วออกบวช
13. หน้า ๑๔๗–๑๕๔ สุธาวรรคที่ 10 (จบหมวด 100 ที่ 1) เปิดด้วยคาถาปรัชญาที่มีชื่อเสียงว่าบุญจากการบูชาพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระสาวก ไม่อาจนับได้ แม้ความเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง 4 ก็ไม่ถึงเสี้ยว 16 ของบุญนี้ เนื้อหาที่เหลือเน้นพระพุทธเจ้าวิปัสสีและสิทธัตถะ มีทั้งของถวาย (ตั่ง ผ้า เข็ม สถูปไม้หอม น้ำผึ้ง) และการช่วยงาน ปิดท้ายด้วยหน้าสรุปรวมยอด 10 วรรคแรก (1,455 คาถา) อันเป็นหมุดหมาย "จบหมวด 100 ที่ 1" อปทานแรก 100 เรื่อง
14. หน้า ๑๕๕–๑๖๒ ภิกขทายิวรรคที่ 11 รวม 10 อปทานว่าด้วยการถวายสิ่งของเล็กน้อยแต่เปี่ยมศรัทธา เช่น ภิกขาทัพพีหนึ่ง ดอกอุบลกำมือหนึ่ง ดอกมะลิ การโปรยน้ำขึ้นฟ้าถวาย พัดใบอ้อ อาสนะทอง มันมือเสือ และดอกกระถินพิมาน แด่พระพุทธเจ้าหลายพระองค์ เน้นย้ำว่าแม้ทานเล็กน้อยก็มีอานิสงส์มาก
15. หน้า ๑๖๓–๑๗๑ มหาปริวารวรรคที่ 12 เน้นการบูชาด้วยดนตรี/การฟ้อนรำและเหตุการณ์สำคัญในพุทธประวัติ เช่น ผ้าทิพย์ ดนตรีบูชาโพธิพฤกษ์ การถึงพระรัตนตรัยท่ามกลางกองทัพยักษ์ทำสงคราม บูชาจิตกาธารพระพุทธเจ้าสิขี ความอัศจรรย์ใจเมื่อแผ่นดินไหวขณะพระพุทธเจ้าปลงพระชนมายุ และการชี้ทางแก่ภิกษุที่หลงป่า
16. หน้า ๑๗๒–๑๘๑ เสเรยยกวรรคที่ 13 ธีมหลักคือดอกไม้และของหอมหลากชนิด เช่น ดอกซึก สถูปดอกไม้ ข้าวปายาสในถาดสำริด น้ำหอม การชมเชยพระพุทธเจ้าด้วยคาถา เมล็ดบัว กองทราย และดอกไม้บูชาทางเสด็จ มีเรื่องพราหมณ์ผู้ศรัทธาแม้ยังไม่เคยเห็นพระพุทธเจ้าเป็นที่น่าสนใจ
17. หน้า ๑๘๒–๑๘๙ โสภิตวรรคที่ 14 เปิดด้วยพระโสภิตเถระ ผู้สรรเสริญอาสภิวาจาของพระพุทธเจ้าปทุมุตระจนได้รับพยากรณ์ชื่อโดยตรง ตามด้วยการบูชาด้วยดอกไม้หลากชนิด (เกตกะ จันทน์ จำปา) การชมเชยพระพุทธเจ้าโดยพราหมณ์นารทะ และดอกรัง-ผลมะหาดถวายโดยผู้เคยเป็นราชสีห์และนายพราน
18. หน้า ๑๙๐–๑๙๖ ฉัตตวรรคที่ 15 เด่นด้วยการบูชาสถูปและสิ่งปลูกสร้างมากกว่าดอกไม้ล้วน เช่น ฉัตรเป็นชั้นๆ ที่พระสถูป เสาธงและบันไดขึ้นสถูป ที่บูชาประดับแก้วมณี ไพรทีไม้จันทน์ การฉาบปูนขาวที่โคนต้นโพธิ์ การปราบทางให้เรียบ แผ่นกระดานไม้จันทน์ พวงมาลัย และบัลลังก์พร้อมผ้าเพดาน
19. หน้า ๑๙๗–๒๐๓ พันธุชีวกวรรคที่ 16 กลับสู่ธีมดอกไม้เป็นหลัก เช่น ดอกชะบา ดอกมันแดง กวาดถนน-ยกธงรับเสด็จ ดอกฟักทิพย์และมนทารพถวายโดยเทพบุตร มีสองเรื่องที่ถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้าแทนที่จะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตามปกติ (ดอกกระทุ่มและดอกมะลิซ้อน) ปิดท้ายด้วยดอกบัวโกมุทถวายโดยอดีตชาติเป็นนกกุกกุฏะ
20. หน้า ๒๐๔–๒๑๐ สุปาริจริยวรรคที่ 17 วรรคที่มีความหลากหลายมากที่สุด กล่าวถึงพระพุทธเจ้าหลายพระองค์ (ปทุม สิทธัตถะ ติสสะ อัตถทัสสี วิปัสสี ผุสสะ) มีทั้งการบำรุงถวายพระศาสดา ผลมะพร้าว การบูชาสถานที่เหาะขึ้นฟ้า ร่มดอกกรรณิการ์ เนยใส ดอกเข็ม ผ้าถวายโดยพระราชโอรส และการร่วมกันสร้างเรือนยอดถวายสงฆ์
21. หน้า ๒๑๑–๒๑๖ กุมุทวรรคที่ 18 เนื้อหาผสมหลากหลาย ไม่ใช่แค่ดอกไม้ มีทั้งการถวายดอกโกมุท สร้างบันได ขุดบ่อน้ำ ถวายที่นอน/ของหอมตอนพระพุทธเจ้าปรินิพพาน ถวายประทีป ที่โดดเด่นคือพระติกิจฉกเถระ อดีตเป็นหมอรักษาพระสมณะผู้ป่วยจนหาย และพระสังฆุปัฏฐากเถระผู้อุปัฏฐากสงฆ์
22. หน้า ๒๑๗–๒๒๓ กุฏชปุปผิยวรรคที่ 19 ธีมหลักคือดอกไม้ถวายพระพุทธเจ้าองค์ต่างๆ (โมกหลวง ชะบา อุบล เจตภังคี มนทารพ) มีอปทานแปลกจากธีมดอกไม้คือพระเอกจินติกเถระ ซึ่งเป็นเทวดาที่ได้ยินเสียงเทวดาอื่นสวดให้กำลังใจตอนจะจุติแล้วศรัทธาก่อนสิ้นชีวิต และพระอิสิมุคคทายกเถระผู้ถวายน้ำผึ้งแด่พระพุทธเจ้าพร้อมพระสาวกถึง 180,000 รูป
23. หน้า ๒๒๔–๒๓๐ ตมาลปุปผิยวรรคที่ 20 (จบหมวด 100 ที่ 2) ธีมส่วนใหญ่เป็นดอกไม้บูชา (ดอกคูณ อโศก ปรู คล้า คัดเค้า) ปนกับกรรมอื่น เช่น ถวายหญ้ามุงหลังคา ซ่อมพื้นสถูปที่ช้างทำลาย ที่น่าสนใจคือพระตินทุกทายกเถระ อดีตชาติเป็นลิงที่นำผลมะพลับไปถวายพระพุทธเจ้าสิทธัตถะ วรรคนี้ปิดท้ายหมวด 100 อปทานที่สอง (201-300)
24. หน้า ๒๓๑–๒๓๗ กณิการปุปผิยวรรคที่ 21 ธีมหลักดอกไม้ (กรรณิการ์ เทียนขาว หงอนไก่ ยางทราย) มีกรรมอื่นแทรก เช่น พระตรณิยเถระผู้ช่วยส่งพระพุทธเจ้าอัตถทัสสีข้ามแม่น้ำคงคาที่น้ำเต็มฝั่ง ถวายน้ำ ถวายเชิงรองบาตร และถวายร่ม
25. หน้า ๒๓๘–๒๔๔ หัตถิวรรคที่ 22 ตั้งชื่อตามอปทานแรกคือพระหัตถิทายกเถระผู้ถวายช้างงาม แต่เนื้อหาส่วนใหญ่เป็นกลุ่ม "สัญญา" ต่างๆ ที่ระลึกถึงพระพุทธเจ้า เช่น ฟังธรรมแล้วได้สัญญา ไหว้ผ้าบังสุกุลที่แขวนต้นไม้ ระลึกพระรัศมี ระลึกที่โคนต้นโพธิ์ รวมถึงถวายรองเท้า พัดใบตาล เนยใส น้ำมัน และปูผ้าให้เหยียบ
26. หน้า ๒๔๕–๒๕๐ อาลัมพนทายกวรรคที่ 23 เนื้อหาหลากหลายกรรม ถวายราวสะพาน ถวายท่อนหนัง ถวายเนื้อโดยพรานเนื้อ สร้างรั้ว/ไพรที สร้างโรงไฟให้ภิกษุป่วย และดอกไม้บูชาหลายชนิด (พิกุล พวงมาลัยทอง พวงมาลัยที่ต้นโพธิ์) ที่น่าสนใจคือพระวกุลปุปผิยเถระ ซึ่งในอดีตชาติมีชื่อว่านารทะและกัสสปะ
27. หน้า ๒๕๑–๒๕๖ อุทกาสนทายิวรรคที่ 24 เด่นด้วยกรรมของช่างฝีมือ/อาชีพต่างๆ เช่น ช่างหม้อถวายภาชนะ ช่างสานถวายเสื่อลำแพน ช่างย้อมย้อมผ้าพระเจดีย์ ช่างทองถวายมีด รวมถึงดอกไม้ (สาละ มะหาด) และผลไม้ (มะม่วง)
28. หน้า ๒๕๗–๒๖๒ ตุวรทายิวรรคที่ 25 เปิดวรรคด้วยพระตุวรัฏฐิทายกเถระ อดีตพรานเนื้อผู้ถวายก้อนดินแดงแก่สงฆ์ ตามด้วยดอกไม้หลายชนิด (บุนนาค บัว มะลิซ้อน มะกล่ำหลวง) ที่โดดเด่นคือพระนฬินเกสริยเถระ อดีตชาติเป็นนกกาน้ำที่คาบดอกบัวบูชาด้วยจะงอยปาก และพระธาตุปูชกเถระผู้เก็บรักษาพระธาตุพระพุทธเจ้าสิทธัตถะบูชาไว้ 5 ปี
29. หน้า ๒๖๓–๒๖๘ โถมกวรรคที่ 26 อปทานส่วนใหญ่เป็นกิจวัตรเล็กๆ น้อยๆ เช่น สรรเสริญพระพุทธเจ้า ถวายอาสนะ บูชาที่จิตกาธารพระอานันทะ และดอกไม้หลายชนิด (จำปา แคฝอย) มีพระเถระสองรูปที่ถวายใบไม้/ดอกไม้แล้วต่อมาได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ
30. หน้า ๒๖๙–๒๗๔ ปทุมุกเขปวรรคที่ 27 เปิดด้วยพระอากาสุกขิปิยเถระ โยนดอกปทุมขึ้นฟ้าบูชาพระพุทธเจ้าสิทธัตถะ เนื้อหาส่วนที่เหลือครอบคลุมอดีตชาติหลากหลายรูปแบบ นกออกล่าปลาถวายปลา ผีเสื้อน้ำถวายความเคารพ พรานป่า กินนรถวายดอกสน และผู้ช่วยส่งพระพุทธเจ้าข้ามแม่น้ำ
31. หน้า ๒๗๕–๒๘๐ สุวรรณพิมโพหนวรรคที่ 28 การถวายสิ่งของในครัวเรือนเป็นหลัก เช่น หมอน เมล็ดงา กล่องดอกไม้ ยาหยอดตาแด่พระโกณฑัญญะ เสื่อดอกไม้ ผ้าเปลือกไม้ เหง้ามัน และดอกบัวขาว รวมถึงการบูชาที่จิตกาธารและสร้างสะพานอีกครั้งจากผู้ถวายในวรรคก่อนหน้า
32. หน้า ๒๘๑–๒๘๖ ปรรณทายกวรรคที่ 29 การถวายผัก ผลไม้ และการต้อนรับแด่พระพุทธเจ้าสิทธัตถะเป็นหลัก เรื่องเด่นคือพระพุทธุปัฏฐายิกเถระ ระลึกอดีตชาติเป็นหญิงชื่อเวธัมภินีที่บิดายกให้อุปัฏฐากพระพุทธเจ้า และพระปุพพังคมนิยเถระ หัวหน้าผู้นำ 84,000 คนออกบวชพร้อมกันเพื่อรับใช้พระพุทธเจ้า
33. หน้า ๒๘๗–๒๙๒ จิตกปูชกวรรคที่ 30 (จบหมวดร้อยที่ 3) สอดคล้องกับธีมการบูชาที่จิตกาธารตลอดวรรค เรื่องซาบซึ้งที่สุดคือพระฉัตตทายกเถระ ผู้เป็นบิดาตั้งเศวตฉัตรที่เชิงตะกอนของบุตรตนเอง ผู้กลายเป็นพระพุทธเจ้าและปรินิพพานแล้ว วรรคนี้ปิดท้ายหมวดร้อยที่สาม (451 คาถา, 5,572 บท รวมทั้ง 30 วรรค)
34. หน้า ๒๙๓–๒๙๙ ปทุมเกสริยวรรคที่ 31 ตามธีมดอกบัว เปิดด้วยพระปทุมเกสริยเถระ อดีตชาติเป็นช้างโปรยเกสรบัวบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้า เรื่องเด่นคือพระสัมปสาทิกเถระผู้ได้ศรัทธาในพระสงฆ์ตามคำสอนของพระพุทธเจ้าสิทธัตถะก่อนสิ้นชีวิตไม่นาน และพระปัพภารทายกเถระผู้ถวายน้ำแด่พระพุทธเจ้าปิยทัสสี (1,800 กัปก่อน)
35. หน้า ๓๐๐–๓๐๖ อารักขทายกวรรคที่ 32 เปิดด้วยพระอารักขทายกเถระ ผู้สร้างรั้วรักษาความปลอดภัยถวายพระธรรมทัสสีพุทธเจ้า บรรลุอรหัตตผลโดยตรง ต่อด้วยธีมดอกบัว/ดอกไม้ต่อเนื่อง มีพระติรังสิยเถระผู้เปรียบพระพุทธรัศมีกับดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ และพระอาสนถวิกเถระผู้ค้นพบบัลลังก์ทองของพระพุทธเจ้าสิขีในป่าแล้วบูชา
36. หน้า ๓๐๗–๓๑๖ อุมมาปุปผิยวรรคที่ 33 อปทาน 10 เรื่องต่อเนื่องธีมการถวายดอกไม้และของหอมแด่พระพุทธเจ้าในอดีต ปิดท้ายด้วยดัชนีสรุปรายชื่อครบทั้ง 10 เรื่อง
37. หน้า ๓๑๗–๓๒๘ คันโธทกวรรคที่ 34 รวม 10 เรื่องการบูชาด้วยของหอมและสิ่งของเรียบง่าย เช่น ถวายธูป ถวายน้ำ ถวายดอกบุนนาค เรื่องเด่นคือพระเอกทุสสทายกเถระผู้ยากจนถวายผ้าผืนเดียวที่ตนมีแด่พระปทุมุตรพุทธเจ้าแล้วเสวยสมบัติเทวดา/จักรพรรดินับแสนกัป และพระธรรมสวนิยเถระผู้บรรลุอรหัตต์เมื่ออายุ 7 ขวบจากการฟังธรรมเพียงประโยคเดียว
38. หน้า ๓๒๙–๓๓๕ เอกปทุมวรรคที่ 35 เรื่องเด่นคือพระยาหงส์ถวายดอกบัวดอกเดียวแด่พระปทุมุตรพุทธเจ้า (ที่มาชื่อวรรค) และเรื่องคล้ายกันคือลิงถวายดอกอุบล 3 ดอกแล้วพลัดตกเขาตาย รวมถึงการถวายธง พวงมาลัย กุฎีไม้อ้อ และการประนมมือไหว้เฉยๆ ก็ยังส่งผลบุญมาก แสดงหลักธรรมว่าแม้กรรมเล็กน้อยด้วยจิตเลื่อมใสก็ให้ผลมหาศาล
39. หน้า ๓๓๖–๓๔๑ สัททสัญญิกวรรคที่ 36 เน้นกรรมเล็กน้อยที่หลากหลาย เช่น พรานเนื้อฟังพระสุรเสียงพระพุทธเจ้าสิขีอันไพเราะดังนกการเวกจนบรรลุธรรม (ที่มาชื่อวรรค) คนเกี่ยวหญ้าลาดถวายที่ประทับ ถวายกระเทียม ถวายลูกวัว และการถึงสรณะขณะเรือจะอับปาง แสดงว่าความเลื่อมใสแม้ชั่วขณะก็มีอานิสงส์ยิ่งใหญ่
40. หน้า ๓๔๒–๓๔๗ มันทารวปุปผิยวรรคที่ 37 เกือบทั้งหมดเป็นการบูชาด้วยดอกไม้นานาชนิด (มณฑารพ ฟักทิพย์ จำปา ดีหมี ช้างน้าว) ต่อพระพุทธเจ้าในอดีตหลายพระองค์และพระปัจเจกพุทธเจ้า หลายเรื่องเป็นเทวดาลงมาจากสวรรค์ชั้นต่างๆ เพื่อทำการบูชา
41. หน้า ๓๔๘–๓๕๔ กาโพธิวันทนวรรคที่ 38 เปิดวรรคด้วยพระโพธิวันทกเถระ ผู้กราบไหว้ต้นแคฝอยแทนต้นพระศรีมหาโพธิ์ (ที่มาชื่อวรรค) ตามด้วยการบูชาด้วยดอกไม้และการบูชาเชิงตะกอนเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพาน รวมถึงการถวายพัดใบตาลและผลไม้
42. หน้า ๓๕๕–๓๖๔ อัมพฏผลวรรคที่ 39 ทั้งวรรคเป็นธีมผลไม้ถวายแด่พระพุทธเจ้าในอดีต (มะกอก ขนุน มะเดื่อ มะปราง กล้วย) เรื่องเด่นคือพระโสณโกฏิวิสเถระ (เอตทัคคะด้านปรารภความเพียร) และปิดท้ายวรรคด้วยเรื่องพิเศษ "พุทธาปทานชื่อปุพพกรรมปิโลติ" ที่พระพุทธเจ้าตรัสเล่าบุพกรรมของพระองค์เอง เช่น กรรมที่ทำให้ถูกพระเทวทัตกลิ้งหินทับนิ้วเท้า และกรรมที่นำไปสู่การทำทุกกรกิริยา 6 ปี
43. หน้า ๓๖๕–๓๗๐ ปิลินทวรรคที่ 40 (1): ปิลินทวัจฉเถราปทาน ตอนต้น เรื่องราวอดีตชาติพระปิลินทวัจฉะเป็นนายประตูนครหังสวดีผู้แข่งถวายทานกับพระเจ้าอานนท์จนต้องพึ่งศาลตัดสิน แล้วถวายไทยธรรมนับแสนชิ้นแด่พระปทุมุตรพุทธเจ้า ได้รับพยากรณ์ว่าจะได้เกิดเป็นพระปิลินทวัจฉะผู้เป็นที่รักของเทวดาทั้งปวง
44. หน้า ๓๗๑–๓๗๘ ปิลินทวรรคที่ 40 (2): ปิลินทวัจฉเถราปทาน ตอนปลาย และเสลเถราปทาน รายการอานิสงส์โดยละเอียดของสิ่งของที่พระปิลินทวัจฉะถวายแต่ละอย่าง (ฉัตร ผ้า บาตร มีดโกน เข็ม พัด ยา รองเท้า ตะเกียง) ตามด้วยเสลเถราปทาน เล่าเรื่องเสละผู้นำ 300 คนสร้างโรงฉันถวายสงฆ์
45. หน้า ๓๗๙–๓๘๕ ปิลินทวรรคที่ 40 (3): เสลเถราปทาน (จบ) ต่อเรื่องเสละ ซึ่งต่อมาเกิดเป็นมาณพเสละพบดาบสเกณิยะผู้แต่งคำสรรเสริญพระพุทธคุณอันไพเราะยืดยาว จนบวชพร้อมศิษย์ 300 คนแล้วบรรลุอรหัตต์ภายในกึ่งเดือน
46. หน้า ๓๘๖–๓๙๓ ปิลินทวรรคที่ 40 (4): สรรพกิตติกะ มธุทายกะ ปทุมกูฏาคาริกะ และพักกุละ สรรพกิตติกเถราปทาน (สรรเสริญพระคุณด้วยคาถา 10 บท) มธุทายกเถราปทาน (ถวายน้ำผึ้งและหญ้าลาดแด่พระสุเมธพุทธเจ้า) ปทุมกูฏาคาริกเถราปทาน (สร้างมณฑปดอกบัวถวายที่ประทับ 7 วัน) และพักกุลเถราปทาน (ถวายยารักษาโรคลมแด่พระอโนมทัสสีพุทธเจ้า — คือพระพักกุลเถระผู้เด่นด้านอายุยืนไม่มีโรค)
47. หน้า ๓๙๔–๔๐๒ ปิลินทวรรคที่ 40 (5, จบหมวด 100 ที่ 4): คิริมานันทะ สลฬมัณฑปิยะ สัพพทายกะ และอชิตะ คิริมานันทเถราปทาน (ถวายใบไม้กำมือหนึ่งเป็นอาสนะขณะเศร้าโศกจากการตายของครอบครัว ได้ฟังธรรมเรื่องอนิจจัง) สลฬมัณฑปิยะ (บูชาด้วยมณฑปดอกสน) สัพพทายกะ (เลี้ยงพระพุทธเจ้าและอรหันต์แสนรูปในวิมานของตน) และอชิตเถราปทาน (จุดประทีปถวาย 7 วันแด่พระปทุมุตรพุทธเจ้าบนภูเขาหิมวันต์) ปิดท้ายวรรคที่ 40 และหน้าสรุปหมวด 100 ที่สี่ (อปทานที่ 301-400)
48. หน้า ๔๐๓–๔๑๑ เมตเตยยวรรคที่ 41 (1): ติสสเมตเตยยะ ปุณณกะ เมตตคู และโธตกะ วรรคสุดท้ายของเล่ม ประกอบด้วยอปทานของพระเถระที่มีชื่อพ้องกับศิษย์พราหมณ์พาวรีในปารายนวรรค แต่เนื้อหาส่วนใหญ่เป็นเรื่องราวอดีตชาติที่เป็นอิสระต่อกัน บรรยายการถวายประทีป ผลมะพลับ การถวายพระเพลิงแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า การถวายเนยใส และการสร้างสะพานถวาย ส่วนใหญ่เป็นบุญกรรมสมัยพระปทุมุตรพุทธเจ้า
49. หน้า ๔๑๒–๔๑๙ เมตเตยยวรรคที่ 41 (2): อุปสีวะ นันทกะ และเหมกะ มีบทพรรณนาป่า/อาศรมยาว การถวายผลขนุนและกฤษณา การสร้างมณฑปถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า และการถวายตั่งแก้ว/ผลหว้า มีเพียงเมตตคูเถราปทานที่ระบุชัดว่าภายหลังได้ไปเป็นศิษย์ของพราหมณ์พาวรีก่อนออกบวช
50. หน้า ๔๒๐–๔๒๘ เมตเตยยวรรคที่ 41 (3, จบ): โตเทยยะ ชตุกัณณิกะ และอุเทนะ (จบเล่ม) เรื่องพระราชานักรบผู้สลดใจออกบวช (โตเทยยะ) เศรษฐีบุตรผู้บำรุงพระพุทธเจ้าด้วยดนตรี (ชตุกัณณิกะ ระบุว่าภายหลังเป็นศิษย์พราหมณ์พาวรีเช่นกัน) และฤาษีผู้ถวายดอกบัวบาน (อุเทนะ) ปิดท้ายด้วยดัชนีรายชื่อ 10 อปทานของวรรค (383 คาถา) และคำว่า "จบ เมตเตยยวรรคที่ 41" อันเป็นจุดจบของเล่ม 32 (อปทาน ภาค 1) โดยไม่มีคำลงท้ายระดับเล่มเพิ่มเติม