วิภังค์

สรุปโดย AI จากเนื้อหาทั้งเล่ม (๓๔ หัวข้อ) — คลิกเพื่อไปยังหน้าเริ่มต้นของหัวข้อนั้น

1. หน้า ๑–๒๔ ขันธวิภังค์ (1): สุตตันตภาชนีย์ และรูปขันธ์-เวทนาขันธ์ เปิดวิภังค์แรก (การจำแนกขันธ์ 5) ด้วยสุตตันตภาชนีย์ ซึ่งวิเคราะห์ขันธ์ทั้ง 5 แบบพระสูตรผ่านคู่ธรรม 5 คู่ (อดีต-อนาคต-ปัจจุบัน ภายใน-ภายนอก หยาบ-ละเอียด ทราม-ประณีต ไกล-ใกล้) จากนั้นเข้าสู่อภิธรรมภาชนีย์ที่ละเอียดกว่ามาก โดยรูปขันธ์จำแนกด้วยระบบหมวดตัวเลข 1 ถึง 11 ส่วนเวทนาขันธ์วิเคราะห์ผ่าน 4 วาระ (ทุกมูลกวาร ติกมูลกวาร อุภโตวัฑฒกวาร พหุวิธวาร)
2. หน้า ๒๕–๔๒ ขันธวิภังค์ (2): สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ ต่อเนื่องอภิธรรมภาชนีย์ วิเคราะห์สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์ด้วยกรอบ 4 วาระเดียวกัน (ทุกมูลกวาร ติกมูลกวาร อุภโตวัฑฒกวาร พหุวิธวาร) ซึ่งจำแนกแต่ละขันธ์ผ่านหมวดธรรมคู่และหมวดธรรมสามแบบเดียวกับที่ปรากฏในธัมมสังคณีเล่ม 34
3. หน้า ๔๓–๕๙ ขันธวิภังค์ (3, จบ): วิญญาณขันธ์ และปัญหาปุจฉกะ ปิดท้ายอภิธรรมภาชนีย์ด้วยวิญญาณขันธ์ (ขันธ์สุดท้าย) ด้วยกรอบ 4 วาระเดียวกัน จากนั้นเข้าสู่ปัญหาปุจฉกะ ซึ่งนำมาติกาของพระอภิธรรม (ติกมาติกา 22 ติกะ และทุกมาติกา 100 ทุกะ แบ่งเป็น 13 หมวดโคจฉกะ) มาไล่ถามว่าขันธ์แต่ละอย่างจัดเข้าคุณสมบัติใดบ้าง ปิดท้ายด้วย "ขันธวิภังค์ จบบริบูรณ์"
4. หน้า ๖๐–๗๑ อายตนวิภังค์ วิภังค์ที่สอง ว่าด้วยอายตนะ 12 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ธรรมารมณ์) สุตตันตภาชนีย์สั้นกระชับ กล่าวว่าอายตนะทั้งหมดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา อภิธรรมภาชนีย์นิยามแต่ละอายตนะเชิงเทคนิค โดยเฉพาะธัมมายตนะซึ่งครอบคลุมเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รูปละเอียด และนิพพาน ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะโครงสร้างเดียวกับขันธวิภังค์
5. หน้า ๗๒–๙๑ ธาตุวิภังค์ วิภังค์ที่สาม ว่าด้วยธาตุ 18 สุตตันตภาชนีย์แสดงธาตุ 6 ไว้ 3 นัย (ธาตุฝ่ายรูป/วิญญาณ, ฝ่ายเวทนา, ฝ่ายวิตก) ประมวลเป็นธาตุ 18 อภิธรรมภาชนีย์นิยามธาตุ 18 แบบมาตรฐาน (คู่อายตนะ-วิญญาณ 6 คู่) โดยธรรมธาตุแยกย่อยเป็นขันธ์ 3 รูปละเอียด และนิพพาน ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
6. หน้า ๙๒–๑๑๕ สัจจวิภังค์ วิภังค์ที่สี่ ว่าด้วยอริยสัจ 4 สุตตันตภาชนีย์อธิบายทุกขสัจอย่างพิสดารทำนองธัมมจักกัปปวัตนสูตร (ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ฯลฯ โดยย่อคืออุปาทานขันธ์ 5) ทุกขสมุทัยผ่านตัณหา 3 และทุกขนิโรธผ่านโครงสร้าง "ปิยรูปสาตรูป" ไล่ทีละอายตนะ ปิดท้ายด้วยมรรคมีองค์ 8 อภิธรรมภาชนีย์ผูกสัจจะ 4 กับขณะจิตมรรคในโลกุตตรฌาน ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
7. หน้า ๑๑๖–๑๓๐ อินทริยวิภังค์ วิภังค์ที่ห้า ว่าด้วยอินทรีย์ 22 ประการ (ปสาทรูป 5 มนินทรีย์ อิตถิ-ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ เวทนา 5 พละ 5 และอินทรีย์โลกุตตระ 3) ไม่มีสุตตันตภาชนีย์แยกต่างหาก เริ่มตรงเข้าอภิธรรมภาชนีย์นิยามแต่ละอินทรีย์ แล้วปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะจำแนกอินทรีย์ผ่านมาติกาอภิธรรม
8. หน้า ๑๓๑–๑๔๕ ปัจจยาการวิภังค์ (1): สุตตันตภาชนีย์ และการนำเสนอปฏิจจสมุปบาท 4 วิธี เปิดวิภังค์ที่ยาวที่สุด (80 หน้า) ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาท สุตตันตภาชนีย์อธิบายสาย 12 องค์แบบดั้งเดิม (อวิชชา→สังขาร→...→ชรามรณะ) อย่างพิสดาร แล้วเข้าสู่อภิธรรมมาติกาซึ่งนำเสนอสูตรปัจจยาการใน 4 รูปแบบ (ปัจจยจตุกกะ เหตุจตุกกะ สัมปยุตตจตุกกะ อัญญมัญญจตุกกะ ที่แสดงเหตุปัจจัยย้อนกลับซึ่งกันและกัน)
9. หน้า ๑๔๖–๑๗๒ ปัจจยาการวิภังค์ (2): อภิธรรมภาชนีย์ ประยุกต์กับอกุศลจิต เข้าสู่อภิธรรมภาชนีย์ ซึ่งนำสูตรปัจจยาการทั้ง 4 รูปแบบไปประยุกต์ใช้กับจิตแต่ละดวงในระบบอภิธรรมอย่างพิสดาร เริ่มจากอกุศลจิต 12 ดวง โดยตำแหน่งตัณหาในสูตรมาตรฐานถูกแทนที่ด้วยเจตสิกต่างๆ ตามชนิดจิต เช่น ปฏิฆะ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ
10. หน้า ๑๗๓–๑๘๔ ปัจจยาการวิภังค์ (3): อกุศลนิเทส (จบ) และกุศลนิเทส ปิดท้ายอกุศลนิเทส (จิตอกุศล 12 ดวง) แล้วเข้าสู่กุศลนิเทส วิเคราะห์ปัจจยาการของจิตกุศลทุกภูมิ (กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ) โดยตำแหน่งตัณหาถูกแทนที่ด้วยปสาทะและอธิโมกข์
11. หน้า ๑๘๕–๒๑๐ ปัจจยาการวิภังค์ (4, จบ): อัพยากตนิเทส ปิดท้ายวิภังค์ด้วยอัพยากตนิเทส วิเคราะห์ปัจจยาการของจิตวิบากและกิริยา แบ่งเป็นอวิชชามูลกกุศลนิเทส กุศลมูลกวิบากนิเทส และอกุศลมูลกวิบากนิเทส พร้อมนิยามศัพท์แต่ละองค์ปัจจยาการอย่างละเอียด ปิดท้ายด้วย "ปัจจยาการวิภังค์ จบบริบูรณ์" (ไม่มีปัญหาปุจฉกะปิดท้ายวิภังค์นี้)
12. หน้า ๒๑๑–๒๓๐ สติปัฏฐานวิภังค์ วิภังค์ที่เจ็ด ว่าด้วยสติปัฏฐาน 4 สุตตันตภาชนีย์เป็นฉบับย่อของสติปัฏฐานสูตร กายานุปัสสนามีเฉพาะปฏิกูลมนสิการ (อาการ 32) เวทนานุปัสสนาและจิตตานุปัสสนาครบถ้วน ธัมมานุปัสสนามีเฉพาะนิวรณ์ 5 และโพชฌงค์ 7 อภิธรรมภาชนีย์ตีความสติปัฏฐาน 4 ในเชิงโลกุตตรจิต/มรรคจิต ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
13. หน้า ๒๓๑–๒๔๓ สัมมัปปธานวิภังค์ วิภังค์ที่แปด ว่าด้วยสัมมัปปธาน 4 (ความเพียรชอบ 4 ประการ: ระวังบาปที่ยังไม่เกิด ละบาปที่เกิดแล้ว สร้างกุศลที่ยังไม่เกิด รักษากุศลที่เกิดแล้ว) สุตตันตภาชนีย์อธิบายผ่านฉันทะ/พยายาม เชื่อมโยงกับอกุศลมูล-กุศลมูล อภิธรรมภาชนีย์ยกระดับเป็นโลกุตตรฌาน ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
14. หน้า ๒๔๔–๒๕๖ อิทธิปาทวิภังค์ วิภังค์ที่เก้า ว่าด้วยอิทธิบาท 4 (ฐานแห่งความสำเร็จ: ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วีมังสา แต่ละอย่างประกอบด้วยสมาธิ+ปธานสังขาร) สุตตันตภาชนีย์อธิบายระดับโลกิยะทั่วไป อภิธรรมภาชนีย์ยกระดับเป็นโลกุตตรฌาน ที่น่าสนใจคือวีมังสิทธิบาท (ปัญญา) ถูกจัดเป็น "เหตุ" ต่างจากอิทธิบาทอีก 3 ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
15. หน้า ๒๕๗–๒๖๗ โพชฌงควิภังค์ วิภังค์ที่สิบ ว่าด้วยโพชฌงค์ 7 (สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา) สุตตันตภาชนีย์อธิบายทั้งเชิงลำดับการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันและเชิงภายใน-ภายนอก อภิธรรมภาชนีย์ผูกโพชฌงค์แต่ละข้อเข้ากับองค์มรรค ปัญหาปุจฉกะระบุว่าโพชฌงค์ 7 เป็นทั้งกุศลและอัพยากฤต ต่างจากสัมมัปปธาน/อิทธิบาทที่เป็นกุศลอย่างเดียว
16. หน้า ๒๖๘–๒๗๙ มรรควิภังค์ วิภังค์ที่สิบเอ็ด ว่าด้วยอริยมรรคมีองค์ 8 สุตตันตภาชนีย์นิยามองค์มรรคแต่ละข้อแบบพระสูตรทั่วไป อภิธรรมภาชนีย์ผูกองค์มรรคเข้ากับโลกุตตรฌาน แบ่งเป็นมรรคมีองค์ 8 และองค์ 5 (ตัดวจี-กัมมันตะ-อาชีวะออก) ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะจัดองค์มรรคเข้ามาติกาอภิธรรม
17. หน้า ๒๘๐–๒๙๕ ฌานวิภังค์ (1): มาติกาและบุพภาคก่อนเข้าฌาน เปิดวิภังค์ว่าด้วยฌานด้วยมาติกาเป็นพระสูตรยาวบทเดียวบรรยายลำดับปฏิบัติตั้งแต่ศีลสังวรจนถึงฌาน แล้วเข้าสุตตันตภาชนีย์ไขความคำต่อคำเรื่องบุพภาคก่อนเข้าฌาน ได้แก่ อาจาระ-โคจร อินทรียสังวร 6 โภชเนมัตตัญญุตา ชาคริยานุโยค สติสัมปชัญญะ เสนาสนสัปปายะ และการละนิวรณ์ 5
18. หน้า ๒๙๖–๓๐๔ ฌานวิภังค์ (2): สุตตันตภาชนีย์ องค์ฌานรูปฌาน-อรูปฌาน ต่อเนื่องสุตตันตภาชนีย์ ไขความองค์ฌานที่ 1-4 อย่างละเอียด (วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา อุเบกขา) และอรูปฌาน 4 (อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ) เป็นการไขความศัพท์แบบพยัญชนะต่างจากการวิเคราะห์จิตในเล่ม 34
19. หน้า ๓๐๕–๓๒๐ ฌานวิภังค์ (3, จบ): อภิธรรมภาชนีย์และปัญหาปุจฉกะ อภิธรรมภาชนีย์จำแนกฌานเป็น 5 ประเภทตามชาติ (กุศลฌาน โลกุตตรกุศลฌาน วิปากฌาน โลกุตตรวิปากฌาน กิริยาฌานของพระอรหันต์) แต่ละประเภทนับได้ทั้งแบบจตุกกนัย (4 ฌาน) และปัญจกนัย (5 ฌาน) ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะจัดฌานเข้ามาติกาอภิธรรม
20. หน้า ๓๒๑–๓๓๐ อัปปมัญญาวิภังค์ (1): สุตตันตภาชนีย์และกุศลฌาน เปิดวิภังค์ว่าด้วยพรหมวิหาร 4 (เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา) สุตตันตภาชนีย์ใช้สูตรแผ่จิตคลาสสิก "แผ่ไปยังทิศหนึ่ง...ทั้งปวง...ไพบูลย์ หาประมาณมิได้" ซ้ำสำหรับพรหมวิหารทั้ง 4 แล้วเข้าอภิธรรมภาชนีย์วิเคราะห์กุศลฌานของพรหมวิหารทั้ง 4
21. หน้า ๓๓๑–๓๔๐ อัปปมัญญาวิภังค์ (2): วิปากฌาน ต่อเนื่องอภิธรรมภาชนีย์ วิเคราะห์วิปากฌาน (ผลของพรหมวิหารกุศล) ของเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ตามลำดับ
22. หน้า ๓๔๑–๓๔๙ อัปปมัญญาวิภังค์ (3, จบ): กิริยาฌานและปัญหาปุจฉกะ ปิดท้ายอภิธรรมภาชนีย์ด้วยกิริยาฌาน (ฌานพรหมวิหารของพระอรหันต์) แล้วเข้าปัญหาปุจฉกะจำแนกอัปปมัญญาทั้ง 4 ผ่านมาติกาอภิธรรม ปิดท้าย "อัปปมัญญาวิภังค์ จบบริบูรณ์"
23. หน้า ๓๕๐–๓๕๙ สิกขาปทวิภังค์ วิภังค์ที่สิบสี่ ว่าด้วยศีล 5 ไม่มีสุตตันตภาชนีย์ เริ่มตรงเข้าอภิธรรมภาชนีย์ แจกสิกขาบท 5 ผ่านกามาวจรกุศลจิต 8 ดวง 2 นัย (นัยที่ 2 เพิ่มมิติหีนะ-มัชฌิมะ-ปณีตะ และอธิบดี 4) แล้วขยายความคำว่า "สิกขา" ให้ครอบคลุมกุศลธรรมระดับสูงกว่าศีล 5 ด้วย ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
24. หน้า ๓๖๐–๓๗๙ ปฏิสัมภิทาวิภังค์ วิภังค์ที่สิบห้า ว่าด้วยปฏิสัมภิทา 4 (อัตถะ ธัมมะ นิรุตติ ปฏิภาณ) ซึ่งเป็นฉบับย่อกว่าคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคเล่ม 31 มาก สุตตันตภาชนีย์อธิบายผ่าน 5 วาระ (ผูกกับอริยสัจ เหตุ ธรรม ปฏิจจสมุปบาท และนวังคสัตถุศาสน์) อภิธรรมภาชนีย์แจกปฏิสัมภิทาตามจิต 89 ดวงทีละดวง ปิดท้ายด้วยปัญหาปุจฉกะ
25. หน้า ๓๘๐–๓๙๕ ญาณวิภังค์ (1): มาติกาและเอกก-ทุกนิเทส เปิดวิภังค์ที่ยาวเป็นอันดับต้นๆ ว่าด้วยญาณ (ความรู้) ด้วยมาติกาไล่หมวดญาณตัวเลข 1 ถึง 10 (ปิดท้ายด้วยตถาคตพลญาณ 10) แล้วเข้าสู่นิเทศขยายความทีละหมวด เริ่มจากเอกกนิเทศ (วิญญาณ 5) และทุกนิเทศ (คู่ปัญญาต่างๆ)
26. หน้า ๓๙๖–๔๐๘ ญาณวิภังค์ (2): ติก-นวกนิเทศ ขยายความหมวดญาณตัวเลขที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตั้งแต่ติกนิเทศ (จินตามยปัญญา ทานมยปัญญา อธิสีลปัญญา ฯลฯ) จตุกกนิเทศ (อริยสัจ 4 ปฏิสัมภิทา 4 ปฏิจจสมุปบาท) ไปจนถึงปัญจก ฉักก สัตตก อัฏฐก และนวกนิเทศ (อภิญญา 6 มรรคผล 8 อนุปุพพวิหารสมาบัติ 9)
27. หน้า ๔๐๙–๔๑๘ ญาณวิภังค์ (3, จบ): ทสกนิเทศ - ทศพลญาณของพระตถาคต ปิดท้ายวิภังค์ด้วยทสกนิเทศซึ่งอธิบายทศพลญาณของพระตถาคตอย่างละเอียดครบทั้ง 10 ข้อ ตั้งแต่ฐานาฐานญาณ กัมมวิปากญาณ ไปจนถึงอินทริยปโรปริยัตตญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทิพยจักษุ และอาสวักขยญาณ อันเป็นพระปรีชาญาณเฉพาะของพระพุทธเจ้า ปิดท้าย "ญาณวิภังค์ จบบริบูรณ์"
28. หน้า ๔๑๙–๔๔๐ ขุททกวัตถุวิภังค์ (1): มาติกา เอกกนิเทศ และทุกนิเทศ เปิดวิภังค์ที่ยาวเป็นอันดับสองของเล่ม (76 หน้า) ว่าด้วยหัวข้อย่อยเบ็ดเตล็ด เริ่มด้วยมาติการวมรายชื่อกิเลส/อกุศลธรรมจัดเรียงตามจำนวนสมาชิกตั้งแต่หมวด 1 ถึง 10 แล้วขยายความเอกกนิเทศ (ความมัวเมา 26 ชนิด มานะ ฯลฯ) และทุกนิเทศ (โกธะ-อุปนาหะ มัจฉริยะ 5 ทิฏฐิต่างๆ)
29. หน้า ๔๔๑–๔๕๖ ขุททกวัตถุวิภังค์ (2): ติกนิเทศ ขยายความติกนิเทศ ซึ่งเป็นหมวดที่ยาวที่สุดในวิภังค์นี้ เริ่มด้วยอกุศลมูล 3 (โลภะ โทสะ โมหะ) แล้วขยายเป็นชุดกิเลสไตรลักษณ์อีกหลายสิบชุด เช่น อกุศลวิตก 3 ทุจริต 3 อาสวะ 3 สัญโญชน์ 3 ตัณหา 3 ภัย 3
30. หน้า ๔๕๗–๔๗๒ ขุททกวัตถุวิภังค์ (3): จตุกก-สัตตกนิเทศ ต่อเนื่องด้วยจตุกกนิเทศ (อาสวะ 4 คันถะ 4 โอฆะ-โยคะ-อุปาทาน 4 วิปลาส 4) ปัญจกนิเทศ (สังโยชน์ 5 มัจฉริยะ 5 นิวรณ์ 5 อนันตริยกรรม 5) ฉักกนิเทศ (วิวาทมูล 6 ปริหานิยธรรม 6) และสัตตกนิเทศ (อนุสัย 7 สัญโญชน์ 7)
31. หน้า ๔๗๓–๔๙๔ ขุททกวัตถุวิภังค์ (4, จบ): อัฏฐก-อัฏฐารสกนิเทศ ปิดท้ายวิภังค์ด้วยอัฏฐกนิเทศ (กิเลสวัตถุ 8 มิจฉัตตะ 8) นวกนิเทศ (อาฆาตวัตถุ 9 มานะ 9) ทสกนิเทศ (อกุศลกรรมบถ 10 สัญโญชน์ 10 มิจฉาทิฏฐิ 10) และอัฏฐารสกนิเทศซึ่งยาวที่สุด ว่าด้วยตัณหาวิจริต 18/36/108 ปิดท้ายด้วยทิฏฐิ 62 ตามพรหมชาลสูตร แล้วจบวิภังค์ "ขุททกวัตถุวิภังค์ จบ"
32. หน้า ๔๙๕–๕๐๓ ธัมมหทยวิภังค์ (1): สัพพสังคาหิกวารและปริยาปันนวาร เปิดวิภังค์สุดท้ายของเล่ม สรุปหลักธรรม 12 หมวด (ขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ เหตุ อาหาร ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต) ผ่านสัพพสังคาหิกวาร แล้ววิเคราะห์การกระจายตามภูมิ (กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ โลกุตตระ) และการนับเนื่อง/ไม่นับเนื่องในแต่ละภูมิ
33. หน้า ๕๐๔–๕๑๙ ธัมมหทยวิภังค์ (2): วิชชมานาวิชชมานวารและเทวดา วิชชมานาวิชชมานวาร วิเคราะห์ว่าธรรมใดปรากฏขณะปฏิสนธิของสัตว์แต่ละประเภทอย่างละเอียด (เทวดา มนุษย์ เปรต อสุรกาย ดิรัจฉาน สัตว์นรก อสัญญสัตว์) ตามด้วยเรื่องเทวดา 3 จำพวก (สมมติ อุปปัตติ วิสุทธิเทวดา) และอายุเทวดาแต่ละชั้นตั้งแต่จาตุมหาราชิกาถึงพรหมโลกชั้นสูงสุด เชื่อมกับระดับฌาน ปิดท้ายด้วยคาถาเรื่องอนิจจตา
34. หน้า ๕๒๐–๕๓๒ ธัมมหทยวิภังค์ (3, จบเล่ม): วารมาติกาติกะ-ทุกะปิดท้าย ปิดท้ายเล่มด้วยชุดวารที่จำแนกหมวดธรรมผ่านมาติกาติกะ-ทุกะของพระอภิธรรม เช่น อภิญเญยยาทิวาร อารัมมณวาร กุสลติกาทิวาร เวทนาติกวาร วิปากติกวาร วิตักกติกวาร รูปทุกวาร และโลกิยทุกวารซึ่งเป็นวาระสุดท้าย ปิดท้ายด้วยคำว่า "ธัมมหทยวิภังค์ จบบริบูรณ์" ตามด้วย "วิภังคปกรณ์ จบ" อันเป็นจุดจบของเล่ม 35 และของคัมภีร์วิภังค์ทั้งเล่ม