ปัฏฐาน ภาค ๔

ฉบับ มจร. · พระอภิธรรมปิฎก · เล่มที่ ๔๓ · ๖๔๗ หน้า

สรุปโดย AI จากเนื้อหาทั้งเล่ม (๕๒ หัวข้อ) — คลิกเพื่อไปยังหน้าเริ่มต้นของหัวข้อนั้น

หน้า ๑–๑๒ เริ่มเล่ม ๔๓ ต่อจากเล่ม ๔๒: ทุกะที่ ๕๕ สารัมมณทุกะ (รับรู้อารมณ์ได้-ไม่ได้) ปฏิจจวาร-ปัจจยวาร เล่มนี้สานต่อการไล่คู่ธรรม (ทุกะ) ในกลุ่มมหันตรทุกะจากเล่ม๔๒ เริ่มที่ทุกะที่๕๕ 'สารัมมณทุกะ' ซึ่งจับคู่สภาวธรรมที่รับรู้อารมณ์ได้กับที่รับรู้อารมณ์ไม่ได้ ตรวจผ่านปฏิจจวาร (ฝ่ายหนึ่งอาศัยอีกฝ่ายเกิดขึ้นหรือไม่ โดยปัจจัยแต่ละอย่างในบรรดา๒๔ปัจจัย) และปัจจยวาร (ฝ่ายหนึ่งทำอีกฝ่ายให้เป็นปัจจัยแก่การเกิดหรือไม่) ทั้งด้านที่เป็นจริงและด้านปฏิเสธ
หน้า ๑๓–๒๔ ทุกะที่ ๕๕ สารัมมณทุกะ จบ: สังสัฏฐวาร-สัมปยุตตวาร (ย่อ) แล้วไล่ปัญหาวารครบ ๒๔ ปัจจัย หลังตรวจว่าทั้งสองฝ่ายเกิดระคนกัน (สังสัฏฐวาร) และประกอบกัน (สัมปยุตตวาร) แบบย่อเพราะให้ผลตรงกัน จึงเข้าสู่ปัญหาวารซึ่งเป็นขั้นละเอียดที่สุด คือไล่ตรวจทีละปัจจัยจากทั้ง๒๔ปัจจัยว่าฝ่ายหนึ่งเป็นเงื่อนไขให้อีกฝ่ายเกิดขึ้นได้อย่างไรบ้าง พร้อมยกตัวอย่างพระอริยะ ฌาน อภิญญาประกอบ จบทุกะที่๕๕ ที่ปลายหน้า๒๔
หน้า ๒๕–๓๗ จบทุกะ ๕๕ เริ่มทุกะที่ ๕๖ จิตตทุกะ (เป็นจิต-ไม่เป็นจิต): ปฏิจจวาร-ปัจจยวาร ทุกะที่๕๖ 'จิตตทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่เป็นจิตกับที่ไม่เป็นจิต (เช่น เจตสิกและรูป) ตรวจผ่านปฏิจจวารและปัจจยวารด้วยปัจจัยทั้ง๒๔แบบเดียวกับทุกะก่อนหน้า ส่วนนิสสยวารถูกย่อไว้เพราะให้ผลเหมือนปัจจยวารทุกประการ
หน้า ๓๘–๕๑ ทุกะที่ ๕๖ จิตตทุกะ จบ: สังสัฏฐวาร-สัมปยุตตวาร(ย่อ) และปัญหาวารว่าด้วยจิต-เจตสิก-รูป สังสัฏฐวารและสัมปยุตตวารถูกย่อเพราะให้ผลตรงกัน จากนั้นปัญหาวารไล่ตรวจความสัมพันธ์เชิงปัจจัยระหว่างจิตกับเจตสิกและรูปอย่างละเอียด ยกตัวอย่างช่วงปฏิสนธิ การรับรู้ทางทวารทั้ง๕ ฌาน และอภิญญา จบทุกะที่๕๖ ที่ต้นหน้า๕๒
หน้า ๕๒–๖๔ จบทุกะ ๕๖ เริ่มทุกะที่ ๕๗ เจตสิกทุกะ (เป็นเจตสิก-ไม่เป็นเจตสิก): ปฏิจจวารและปัจจยวาร (ยังไม่จบ) ทุกะที่๕๗ 'เจตสิกทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่เป็นเจตสิกกับที่ไม่เป็นเจตสิก (เช่น จิตและรูป) วิเคราะห์ปฏิจจวารครบ๒๔ปัจจัยแล้วเข้าสู่ปัจจยวารซึ่งยังดำเนินต่อเนื่องไปจนถึงหน้า๖๔
หน้า ๖๕–๘๑ เจตสิกทุกะ (๕๗) จบ: สังสัฏฐวาร-ปัญหาวาร แล้วเริ่มจิตตสัมปยุตตทุกะ (๕๘) ปฏิจจวาร เจตสิกทุกะปิดท้ายด้วยสังสัฏฐวารสั้นๆและปัญหาวารซึ่งยาวที่สุดในทุกะ ไล่ตรวจทีละปัจจัยจนครบ๒๔ปัจจัย จบทุกะที่หน้า๘๑ จากนั้นเริ่มทุกะที่๕๘ 'จิตตสัมปยุตตทุกะ' ซึ่งจับคู่สภาวธรรมที่ประกอบกับจิตกับที่แยกจากจิต เริ่มปฏิจจวารในหน้าเดียวกัน
หน้า ๘๒–๙๒ จิตตสัมปยุตตทุกะ (๕๘): ปฏิจจวาร(ต่อ)-ปัจจยวาร-สังสัฏฐวาร แล้วเริ่มปัญหาวาร ต่อเนื่องปฏิจจวารของทุกะที่๕๘ (คู่สภาวธรรมที่ประกอบกับจิต-แยกจากจิต) พร้อมตารางนับจำนวนวาระที่ใช้ได้ในแต่ละปัจจัย จากนั้นเข้าปัจจยวารและสังสัฏฐวารทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ ก่อนเริ่มปัญหาวารด้วยเหตุปัจจัยเป็นข้อแรก
หน้า ๙๓–๑๐๓ จิตตสัมปยุตตทุกะ (๕๘) จบ + จิตตสังสัฏฐทุกะ (๕๙, ย่อทั้งหมด) + เริ่มจิตตสมุฏฐานทุกะ (๖๐) ปัญหาวารของทุกะที่๕๘ไล่ครบ๒๔ปัจจัยจนจบทุกะที่หน้า๑๐๓ ทุกะที่๕๙ 'จิตตสังสัฏฐทุกะ' (คู่ระคนกับจิต-ไม่ระคนกับจิต) ถูกสรุปย่อในย่อหน้าเดียวเพราะให้ผลเหมือนทุกะที่๕๘ทุกประการ จากนั้นเริ่มทุกะที่๖๐ 'จิตตสมุฏฐานทุกะ' (คู่มีจิตเป็นต้นเหตุให้เกิด-ไม่มี) ด้วยปฏิจจวาร
หน้า ๑๐๔–๑๑๒ จิตตสมุฏฐานทุกะ (๖๐): ปฏิจจวาร(ต่อ) จนเริ่มปัจจยวาร ต่อเนื่องปฏิจจวารของทุกะที่๖๐ (คู่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นต้นเหตุให้เกิดขึ้น กับที่ไม่มีจิตเป็นต้นเหตุ) ไล่ตรวจปัจจัยพร้อมตารางนับวาระทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ ก่อนเข้าสู่ปัจจยวารที่หน้า๑๑๒
หน้า ๑๑๓–๑๓๔ ทุกะ ๖๐ จิตตสมุฏฐานทุกะ: ปัจจยวาร-สังสัฏฐวาร-ปัญหาวาร ไล่ปัจจัยครบ ๒๔ (ยังไม่จบทุกะ) ปัจจยวารตรวจว่าฝ่ายมีจิตเป็นต้นเหตุทำอีกฝ่ายให้เป็นปัจจัยได้หรือไม่ สังสัฏฐวารตรวจการเกิดระคนกัน จากนั้นปัญหาวารไล่ตรวจทีละปัจจัยจากทั้ง๒๔อย่างละเอียด ตั้งแต่เหตุ อารัมมณ์ อธิปติ ไปจนถึงปัจจัยสุดท้าย เนื้อหายังไม่จบทุกะ ต่อไปจบที่หน้า๑๓๕
หน้า ๑๓๕–๑๕๔ จบทุกะ ๖๐ เริ่มทุกะ ๖๑ จิตตสหภูทุกะ (เกิดพร้อมกับจิต-ไม่เกิดพร้อม): ครบทั้ง ๗ วาระ ทุกะที่๖๑ 'จิตตสหภูทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่เกิดพร้อมกับจิตในขณะเดียวกันกับที่ไม่เกิดพร้อม วิเคราะห์ครบทั้ง๗วาระ ตั้งแต่ปฏิจจวาร ปัจจยวาร สังสัฏฐวาร ไปจนถึงปัญหาวารซึ่งไล่ปัจจัยทั้ง๒๔อย่างละเอียด จบทุกะที่หน้า๑๕๕
หน้า ๑๕๕–๑๖๘ จบทุกะ ๖๑ + ทุกะ ๖๒ (ย่อ, เหมือนทุกะ ๖๑) + เริ่มทุกะ ๖๓ จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานทุกะ ทุกะที่๖๒ 'จิตตานุปริวัตติทุกะ' (คู่ที่เป็นไปตามจิต-ไม่เป็นไปตามจิต) ถูกย่อทั้งหมดเพราะให้ผลเหมือนทุกะที่๖๑ทุกประการ จากนั้นเริ่มทุกะที่๖๓ 'จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานทุกะ' ซึ่งรวมสองเงื่อนไขเข้าด้วยกัน (ทั้งระคนกับจิตและมีจิตเป็นต้นเหตุ) วิเคราะห์ปฏิจจวารจนถึงปัจจยวารและสังสัฏฐวาร
หน้า ๑๖๙–๑๗๘ ท้ายทุกะ ๖๓ (ปัญหาวาร-จบ) และทุกะ ๖๔ (ย่อทั้งหมด, เหมือนทุกะ ๖๓) ปัญหาวารของทุกะที่๖๓ไล่ตรวจปัจจัยทั้ง๒๔จนจบทุกะที่หน้า๑๗๘ จากนั้นทุกะที่๖๔ (เพิ่มเงื่อนไข 'เกิดพร้อมกับจิต' เข้าไปอีกชั้นหนึ่ง) ถูกย่อทั้งหมดในทันทีเพราะให้ผลเหมือนทุกะที่๖๓ไม่มีข้อแตกต่าง
หน้า ๑๗๙–๑๙๓ ทุกะ ๖๕ (ย่อ) แล้วเริ่มทุกะ ๖๖ อัชฌัตติกทุกะ (ภายใน-ภายนอก): ปฏิจจวาร-ปัจจยวาร-นิสสยวาร-สังสัฏฐวาร ทุกะที่๖๕ (เพิ่มเงื่อนไข 'เป็นไปตามจิต' อีกชั้น) ถูกย่อทั้งหมดโดยอ้างอิงทุกะที่๖๓ จบในหน้าเดียว จากนั้นเริ่มทุกะที่๖๖ 'อัชฌัตติกทุกะ' ซึ่งเปลี่ยนหัวข้อไปจับคู่สภาวธรรมที่เป็นภายในตัวกับที่เป็นภายนอก วิเคราะห์เต็มรูปแบบตั้งแต่ปฏิจจวารถึงสังสัฏฐวาร
หน้า ๑๙๔–๒๑๓ ทุกะ ๖๖ อัชฌัตติกทุกะ จบ (ปัญหาวารเต็มรูปแบบ) แล้วเริ่มทุกะ ๖๗ อุปาทาทุกะ ปัญหาวารของทุกะที่๖๖เป็นวาระใหญ่ที่สุด ไล่ตรวจปัจจัยทั้ง๒๔อย่างละเอียดระหว่างสภาวธรรมภายในกับภายนอก จบทุกะที่หน้า๒๑๓ จากนั้นเริ่มทุกะที่๖๗ 'อุปาทาทุกะ' ซึ่งจับคู่รูปที่เกิดจากมหาภูตรูป (อุปาทายรูป) กับที่ไม่ใช่ ด้วยปฏิจจวาร
หน้า ๒๑๔–๒๒๓ ทุกะ ๖๗ อุปาทาทุกะ: ปฏิจจวาร(ต่อ) วิภังควาร สังขยาวาร และด้านปฏิเสธ เนื้อหาต่อเนื่องของปฏิจจวารทุกะที่๖๗ ไล่ตรวจปัจจัยทั้ง๒๔ในด้านที่เป็นจริง พร้อมตารางนับวาระ (สังขยาวาร) แล้วตรวจซ้ำในด้านปฏิเสธคือกรณีที่ปัจจัยนั้นๆไม่เป็นเงื่อนไข ยังอยู่ในขั้นปฏิจจวารตลอดช่วงหน้านี้
หน้า ๒๒๔–๒๓๔ ทุกะ ๖๗ อุปาทาทุกะ: ปัจจยวารจบ แล้วเริ่มปัญหาวาร (ยังไม่จบ) หลังจบด้านปฏิเสธของปฏิจจวาร เข้าสู่ปัจจยวารทันที ตรวจว่ารูปที่เป็น/ไม่เป็นอุปาทายรูปทำอีกฝ่ายให้เป็นปัจจัยได้หรือไม่ ขยายครบทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ จากนั้นเริ่มปัญหาวารไล่ตรวจทีละปัจจัยตั้งแต่เหตุปัจจัย เนื้อหายังดำเนินต่อ
หน้า ๒๓๕–๒๔๔ ทุกะ๖๗ อุปาทาทุกะ: ปัญหาวารต่อจนใกล้จบทุกะ ปัญหาวารไล่ตรวจความสัมพันธ์เชิงปัจจัยระหว่างรูปที่เป็นและไม่เป็นอุปาทายรูปอย่างละเอียด ครอบคลุมปัจจัยหลากหลาย เช่น เหตุ อารัมมณ์ อธิปติ อนันตระ ปุเรชาต ปัจฉาชาต กัมม์ วิบาก อาหาร อินทรีย์ ฌาน วิปปยุตต และอัตถิ ปิดท้ายด้วยตารางนับวาระสรุปก่อนจบทุกะที่หน้า๒๔๕
หน้า ๒๔๕–๒๕๕ จบทุกะ ๖๗ เริ่มทุกะ ๖๘ อุปาทินนทุกะ (กรรมที่ตัณหาทิฏฐิยึดถือ-ไม่ยึดถือ): ปฏิจจวาร ทุกะที่๖๘ 'อุปาทินนทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่เกิดจากกรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิ 'ยึดถือ' เอาไว้ กับที่ไม่ถูกยึดถือ วิเคราะห์ปฏิจจวารทีละปัจจัยตั้งแต่เหตุปัจจัย พร้อมหมายเหตุว่าสหชาตวารให้ผลเหมือนปฏิจจวารทุกประการ
หน้า ๒๕๖–๒๖๓ ทุกะ๖๘ อุปาทินนทุกะ: ปัจจยวาร นิสสยวาร(ย่อ) และสังสัฏฐวาร ปัจจยวารตรวจว่าฝ่ายที่กรรมยึดถือทำอีกฝ่ายให้เป็นปัจจัยได้หรือไม่ นิสสยวารถูกย่อเพราะให้ผลเหมือนปัจจยวาร จากนั้นสังสัฏฐวารตรวจว่าสภาวธรรมทั้งสองฝ่ายเกิดระคนปนกันได้หรือไม่
หน้า ๒๖๔–๒๘๖ ทุกะ๖๘ อุปาทินนทุกะ จบ (ปัญหาวารเต็มรูปแบบ) — ปิดมหันตรทุกะทั้ง ๖๘ ทุกะ ปัญหาวารของอุปาทินนทุกะเป็นวาระวิเคราะห์หลักที่ยาวที่สุด ไล่ตรวจปัจจัยครบทั้ง๒๔อย่างละเอียด ระหว่างสภาวธรรมที่ถูกกรรมยึดถือกับที่ไม่ถูกยึดถือ ปิดท้ายด้วยตารางสรุปนับวาระ ทุกะจบที่หน้า๒๘๖ ซึ่งเป็นจุดปิดกลุ่มใหญ่ 'มหันตรทุกะ' ทั้ง๖๘ทุกะ (ทุกะที่๑-๖๘) อันเป็นโคจฉกะที่รวมทุกะมากที่สุดในมาติกาทั้งหมด
หน้า ๒๘๗–๒๙๑ เริ่มโคจฉกะที่๑๑ อุปาทานโคจฉกะ: ทุกะ๖๙ อุปาทานทุกะ (เป็นอุปาทาน-ไม่เป็นอุปาทาน) ปฏิจจวาร หลังปิดมหันตรทุกะแล้ว เข้าสู่กลุ่มใหม่ 'อุปาทานโคจฉกะ' ว่าด้วยความยึดมั่นถือมั่น (อุปาทาน๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน และอัตตวาทุปาทาน) เริ่มด้วยทุกะที่๖๙ 'อุปาทานทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่เป็นตัวอุปาทานเองกับที่ไม่ใช่ วิเคราะห์ปฏิจจวารทีละปัจจัย เนื้อหายังไม่จบ
หน้า ๒๙๒–๒๙๕ ทุกะ๖๙ อุปาทานทุกะ: ปฏิจจวารจบ แล้วเข้าปัจจยวาร-สังสัฏฐวาร ปฏิจจวารของทุกะที่๖๙จบลง จากนั้นเข้าสู่ปัจจยวารและสังสัฏฐวาร/สัมปยุตตวาร ในรูปแบบคำถาม-ตอบซ้ำตามปัจจัยทั้ง๒๔ เพื่อตรวจความสัมพันธ์ระหว่างสภาวธรรมที่เป็นอุปาทานกับที่ไม่เป็น
หน้า ๒๙๖–๓๐๙ ทุกะ๖๙ อุปาทานทุกะ: ปัญหาวารไล่ปัจจัยทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ ปัญหาวารของทุกะที่๖๙วิเคราะห์ทีละปัจจัยอย่างละเอียด (เหตุ อารัมมณ์ อธิปติ สหชาต นิสสย อุปนิสสย ปุเรชาต ปัจฉาชาต กัมม์ อาหาร และอื่นๆ) ทั้งด้านที่ปัจจัยนั้นเป็นจริงและด้านที่ปฏิเสธ พร้อมสรุปนับจำนวนวาระเป็นระยะ
หน้า ๓๑๐–๓๒๑ จบทุกะ๖๙ + ทุกะ๗๐(ย่อ) + เริ่มทุกะ๗๑ อุปาทานสัมปยุตตทุกะ (ประกอบกับอุปาทาน-แยกจากอุปาทาน) ทุกะที่๗๐ 'อุปาทานิยทุกะ' (คู่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน-ไม่เป็น) ถูกย่อสั้นมากโดยอ้างอิงทุกะโลกิยะที่ผ่านมาก่อนหน้านี้ จากนั้นเริ่มทุกะที่๗๑ 'อุปาทานสัมปยุตตทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่ประกอบกับอุปาทานกับที่แยกจากอุปาทาน ผ่านปฏิจจวาร ปัจจยวาร และสังสัฏฐวาร/สัมปยุตตวาร
หน้า ๓๒๒–๓๓๘ ทุกะ๗๑ อุปาทานสัมปยุตตทุกะ: ปัญหาวารไล่ปัจจัยครบ ๒๔ จนจบทุกะ ปัญหาวารของทุกะที่๗๑วิเคราะห์คู่ประกอบกับ/แยกจากอุปาทาน ผ่านปัจจัยทั้ง๒๔โดยละเอียด ทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ ปิดท้ายด้วยตารางนับวาระสรุปทั้งสองด้าน
หน้า ๓๓๙–๓๔๘ ทุกะ๗๒ อุปาทานอุปาทานิยทุกะ (จบ, ส่วนใหญ่ย่ออ้างทุกะ๖๙) + เริ่มทุกะ๗๓ ทุกะที่๗๒ผสานสองเงื่อนไข (เป็นอุปาทานและเป็นอารมณ์ของอุปาทานในเวลาเดียวกัน) ส่วนปฏิจจวารและสังสัฏฐวารถูกย่อโดยอ้างอิงทุกะที่๖๙ว่าให้ผลตรงกัน เน้นขยายเฉพาะปัญหาวาร จบทุกะกลางหน้า๓๔๓ จากนั้นเริ่มทุกะที่๗๓ 'อุปาทานอุปาทานสัมปยุตตทุกะ' ซึ่งยังไม่จบ
หน้า ๓๔๙–๓๕๐ จบทุกะ๗๓ + ทุกะ๗๔(ย่อ) — ปิดโคจฉกะที่๑๑ อุปาทานโคจฉกะทั้งหมด ทุกะที่๗๓ 'อุปาทานอุปาทานสัมปยุตตทุกะ' จบลงอย่างรวดเร็วครบทั้ง๗วาระ ตามด้วยทุกะที่๗๔ 'อุปาทานวิปปยุตตอุปาทานิยทุกะ' ซึ่งถูกย่อเช่นกัน จบที่หน้า๓๕๐ อันเป็นจุดปิดโคจฉกะที่๑๑ 'อุปาทานโคจฉกะ' ทั้งหมด ก่อนเข้าสู่กลุ่มถัดไปว่าด้วยกิเลส
หน้า ๓๕๑–๓๗๒ เริ่มโคจฉกะที่๑๒ กิเลสโคจฉกะ: ทุกะ๗๕ กิเลสทุกะ (เป็นกิเลส-ไม่เป็นกิเลส) ครบ๗วาระ + ทุกะ๗๖(ย่อ) กลุ่มใหม่ 'กิเลสโคจฉกะ' ว่าด้วยกิเลสเปิดตัวด้วยทุกะที่๗๕ 'กิเลสทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่เป็นตัวกิเลสเองกับที่ไม่ใช่ วิเคราะห์ครบทั้ง๗วาระผ่านปัจจัย๒๔ จบทุกะที่หน้า๓๗๒ ตามด้วยทุกะที่๗๖ 'สังกิเลสิกทุกะ' (คู่เป็นอารมณ์ของกิเลส-ไม่เป็น) ที่ถูกย่อรวบรัดในหน้าเดียว
หน้า ๓๗๓–๓๙๑ ทุกะ๗๗ สังกิลิฏฐทุกะ (กิเลสทำให้เศร้าหมอง-ไม่เศร้าหมอง) ครบ๗วาระ (ยังไม่จบ) ทุกะที่๗๗จับคู่สภาวธรรมที่ถูกกิเลสทำให้เศร้าหมองกับที่ไม่เศร้าหมอง วิเคราะห์ผ่านปัจจัย๒๔ครบทั้ง๗วาระ เป็นทุกะขนาดใหญ่กว่าทุกะย่อก่อนหน้า เนื้อหายังไม่จบในหน้า๓๙๑ ต่อเนื่องไปจบที่หน้า๓๙๒
หน้า ๓๙๒–๔๐๔ จบทุกะ๗๗ และทุกะ๗๘-๘๒ (๕ทุกะย่อรวด) — ปิดโคจฉกะที่๑๒ กิเลสโคจฉกะ หลังจบทุกะที่๗๗ ตามมาด้วยทุกะสั้นๆ๕ทุกะรวดที่ต่างย่ออ้างอิงกันเองอย่างหนาแน่น ได้แก่ ทุกะ๗๘กิเลสสัมปยุตตทุกะ ทุกะ๗๙กิเลสสังกิเลสิกทุกะ ทุกะ๘๐กิเลสสังกิลิฏฐทุกะ(ขยายครบ๗วาระ) ทุกะ๘๑กิเลสกิเลสสัมปยุตตทุกะ และทุกะ๘๒กิเลสวิปปยุตตสังกิเลสิกทุกะ ปิดโคจฉกะที่๑๒ทั้งหมดที่หน้า๔๐๔
หน้า ๔๐๕ เริ่มโคจฉกะสุดท้าย (๑๓) ปิฏฐิทุกะ: ทุกะ๘๓ ทัสสเนนปหาตัพพทุกะ (ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค-ไม่ต้อง) เข้าสู่กลุ่มสุดท้าย 'ปิฏฐิทุกะ' ซึ่งรวมทุกะที่เหลือทั้งหมดตั้งแต่๘๓ถึง๑๐๐ไว้ในภาคผนวกท้ายมาติกา เริ่มด้วยทุกะที่๘๓ 'ทัสสเนนปหาตัพพทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่ต้องละด้วยโสดาปัตติมรรค (การเห็นแจ้งครั้งแรก) กับที่ไม่ต้องละด้วยมรรคนี้ เริ่มปฏิจจวารในหน้าเดียว
หน้า ๔๐๖–๔๒๖ ทุกะ๘๓ ทัสสเนนปหาตัพพทุกะ ครบทั้ง๗วาระ ทุกะที่๘๓วิเคราะห์เต็มรูปแบบทั้ง๗วาระ (ปฏิจจวาร ปัจจยวาร สังสัฏฐวาร และปัญหาวาร) ผ่านปัจจัย๒๔อย่างละเอียด พร้อมตัวอย่างเชิงปฏิบัติ เช่น การเห็นแจ้งขันธ์ห้า และพระอริยะที่พิจารณากิเลสซึ่งท่านละได้แล้ว จบทุกะที่หน้า๔๒๖
หน้า ๔๒๗–๔๓๕ ทุกะ๘๔ ภาวนายปหาตัพพทุกะ (ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน๓-ไม่ต้อง) ครบ๗วาระ ทุกะที่๘๔จับคู่สภาวธรรมที่ต้องละด้วยมรรคเบื้องบนอีก๓ขั้น (สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตตมรรค) กับที่ไม่ต้องละด้วยมรรคเหล่านี้ วิเคราะห์แบบเดียวกับทุกะที่๘๓ หลายส่วนย่ออ้างอิงว่าให้ผลเหมือนกัน จบทุกะที่หน้า๔๓๕
หน้า ๔๓๖–๔๔๘ ทุกะ๘๕ ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ (มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค-ไม่ใช่): ปฏิจจวาร-ปัจจยวาร-สังสัฏฐวาร ทุกะที่๘๕เจาะจงลงไปที่ 'เหตุ' (รากของกิเลส) ที่ต้องถูกละด้วยโสดาปัตติมรรค เทียบกับที่ไม่ต้องละด้วยมรรคนี้ วิเคราะห์ผ่านปฏิจจวาร ปัจจยวาร และสังสัฏฐวาร พร้อมยกตัวอย่างโมหะที่ประกอบร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ
หน้า ๔๔๙–๔๖๒ ทุกะ๘๕ ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ: ปัญหาวาร (ยังไม่จบ) ปัญหาวารของทุกะที่๘๕วิเคราะห์ปัจจัยตั้งแต่เหตุปัจจัยไปจนถึงอุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กัมมปัจจัย และอัตถิปัจจัยเป็นต้น พร้อมตัวอย่างเชิงปฏิบัติ เช่น การให้ทาน การสมาทานศีล และพระอริยะที่เพิ่งออกจากมรรค เนื้อหายังไม่จบที่หน้า๔๖๒
หน้า ๔๖๓–๔๖๙ จบทุกะ๘๕ + ทุกะ๘๖ ภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกะ ครบ๗วาระ ปัญหาวารของทุกะที่๘๕จบลงที่หน้า๔๖๓ จากนั้นเริ่มทุกะที่๘๖ 'ภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกะ' (คู่มีเหตุต้อง/ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน๓) โดยปฏิจจวารย่ออ้างอิงทุกะที่๘๕ ส่วนปัญหาวารขยายรายละเอียดเต็มรูปแบบ จบทุกะที่ปลายหน้า๔๖๙
หน้า ๔๗๐–๔๙๔ ทุกะ๘๗ สวิตักกทุกะ (มีวิตก-ไม่มีวิตก) ครบ๗วาระ + ทุกะ๘๘ สวิจารทุกะ (ย่อทั้งหมด) ทุกะที่๘๗จับคู่สภาวธรรมที่มีวิตก (ความตรึกนึก) กับที่ไม่มีวิตก วิเคราะห์ครบทั้ง๗วาระอย่างละเอียด จบทุกะที่หน้า๔๙๔ จากนั้นทุกะที่๘๘ 'สวิจารทุกะ' (คู่มีวิจาร-ไม่มีวิจาร) ถูกย่อทั้งหมดโดยอ้างอิงว่าให้ผลเหมือนสวิตักกทุกะทุกประการ จบในหน้าเดียวกัน
หน้า ๔๙๕–๕๑๒ ทุกะ๘๙ สัปปีติกทุกะ (มีปีติ-ไม่มีปีติ) ครบ๗วาระ + ทุกะ๙๐ ปีติสหคตทุกะ (ย่อทั้งหมด) ทุกะที่๘๙จับคู่สภาวธรรมที่มีปีติกับที่ไม่มีปีติ วิเคราะห์ครบทั้ง๗วาระอย่างละเอียด จบทุกะที่หน้า๕๑๒ ตามด้วยทุกะที่๙๐ 'ปีติสหคตทุกะ' (คู่สหรคตด้วยปีติ-ไม่สหรคต) ที่ถูกย่อทั้งหมดโดยอ้างอิงว่าเหมือนสัปปีติกทุกะไม่มีข้อแตกต่าง จบทุกะที่หน้า๕๑๓
หน้า ๕๑๓–๕๑๙ ทุกะ๙๑ สุขสหคตทุกะ (สหรคตด้วยสุข-ไม่สหรคต): ปฏิจจวารถึงปัญหาวาร (ยังไม่จบ) ทุกะที่๙๑จับคู่สภาวธรรมที่สหรคตด้วยความสุขกับที่ไม่สหรคต ปฏิจจวารถูกย่ออ้างอิงรูปแบบสัปปีติกทุกะ จากนั้นปัญหาวารเริ่มวิเคราะห์ทีละปัจจัย ตั้งแต่เหตุปัจจัย อนันตรปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย เนื้อหายังดำเนินต่อเนื่อง
หน้า ๕๒๐ ทุกะ๙๑ สุขสหคตทุกะ: ปัญหาวารต่อ ใกล้ถึงปุเรชาตปัจจัย ต่อเนื่องปัญหาวารของทุกะที่๙๑ ไล่ตรวจปัจจัยอนันตระและอุปนิสสยะ ก่อนเริ่มเข้าสู่ปุเรชาตปัจจัยที่ปลายหน้า เป็นหน้าสั้นเพียงหน้าเดียวที่คั่นระหว่างสองช่วงของปัญหาวาร ทุกะที่๙๑ยังไม่จบ
หน้า ๕๒๑–๕๓๔ จบทุกะ๙๑ สุขสหคตทุกะ เริ่มทุกะ๙๒ อุเปกขาสหคตทุกะ (สหรคตด้วยอุเบกขา-ไม่สหรคต) ครบทุกวาระ ทุกะที่๙๑จบลง จากนั้นทุกะที่๙๒จับคู่สภาวธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขากับที่ไม่สหรคต วิเคราะห์ครบทั้งปฏิจจวาร ปัจจยวาร สังสัฏฐวาร และปัญหาวารผ่านปัจจัย๒๔ พร้อมตารางนับวาระสรุป จบทุกะที่หน้า๕๓๔ อันเป็นจุดปิดกลุ่มทุกะว่าด้วยความรู้สึกสหคตทั้งชุด (ปีติ สุข อุเบกขา)
หน้า ๕๓๕–๕๔๔ ทุกะ๙๓ กามาวจรทุกะ: จุดเปลี่ยนจากกลุ่มเวทนาสหคตสู่กลุ่มภูมิ ปฏิจจวาร-ปัจจยวาร-สังสัฏฐวาร ทุกะที่๙๓เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของมาติกา จากกลุ่มทุกะว่าด้วยความรู้สึกสหคต (ปีติ สุข อุเบกขา) ไปสู่กลุ่มทุกะว่าด้วยภูมิหรือระดับจิต โดยจับคู่สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร (เกี่ยวข้องกับกามภูมิ) กับที่ไม่ใช่ วิเคราะห์ผ่านปฏิจจวาร ปัจจยวาร และสังสัฏฐวารด้วยปัจจัยต่างๆ เช่น เหตุ อารัมมณ์ และสหชาตปัจจัย
หน้า ๕๔๕–๕๕๗ ทุกะ๙๓ กามาวจรทุกะ: ปัญหาวารจนจบทุกะ ปัญหาวารของทุกะที่๙๓วิเคราะห์ปัจจัยเหตุ อนันตระ อุปนิสสยะ และปัจจัยอื่นๆ ทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ พร้อมตารางนับวาระอย่างละเอียด ดำเนินยาวจนจบทุกะที่หน้า๕๕๗
หน้า ๕๕๘–๕๖๙ จบทุกะ๙๓ เริ่มทุกะ๙๔ รูปาวจรทุกะ (เป็นรูปาวจร-ไม่เป็น): ปฏิจจวาร-ปัจจยวาร-สังสัฏฐวาร ทุกะที่๙๔จับคู่สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร (เกี่ยวข้องกับรูปภูมิ) กับที่ไม่ใช่ วิเคราะห์ผ่านปฏิจจวาร ปัจจยวาร และสังสัฏฐวารด้วยปัจจัยเหตุ สหชาตะ นิสสยะ และปัจจัยอื่นๆ
หน้า ๕๗๐–๕๗๖ ทุกะ๙๔ รูปาวจรทุกะ: ปัญหาวาร (ยังไม่จบทุกะ) ปัญหาวารของทุกะที่๙๔วิเคราะห์ปัจจัยเหตุ อารัมมณ์ อธิปติ ปุเรชาต และกัมมปัจจัยเป็นต้น ทั้งด้านที่เป็นจริงและปฏิเสธ เนื้อหาต่อเนื่องข้ามหน้ายังไม่จบทุกะที่หน้า๕๗๖
หน้า ๕๗๗–๕๘๒ ทุกะ๙๔ รูปาวจรทุกะ จบ: ปัญหาวารตอนท้าย เนื้อหาต่อเนื่องปัญหาวารของทุกะที่๙๔ ไล่ปัจจัยจนถึงด้านปฏิเสธผสมทั้งสองแบบ จบทุกะที่หน้า๕๘๒
หน้า ๕๘๓–๖๐๒ ทุกะ๙๕ อรูปาวจรทุกะ (เป็นอรูปาวจร-ไม่เป็น) ครบทุกวาระ ทุกะที่๙๕จับคู่สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร (เกี่ยวข้องกับอรูปภูมิ) กับที่ไม่ใช่ วิเคราะห์เต็มรูปแบบทั้งปฏิจจวาร ปัจจยวาร สังสัฏฐวาร และปัญหาวาร ในโครงสร้างที่ขนานไปกับทุกะที่๙๔รูปาวจรทุกะที่ผ่านมา จบทุกะที่หน้า๖๐๒
หน้า ๖๐๓–๖๒๒ ทุกะ๙๖ ปริยาปันนทุกะ(ย่อ) + ทุกะ๙๗ นิยยานิกทุกะ ครบทุกวาระ + เริ่มทุกะ๙๘(ย่อ) ทุกะที่๙๖ 'ปริยาปันนทุกะ' (คู่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์-ไม่นับเนื่อง) ถูกย่อทั้งหมดโดยอ้างอิงทุกะโลกิยะก่อนหน้านี้ จากนั้นทุกะที่๙๗ 'นิยยานิกทุกะ' จับคู่สภาวธรรมที่นำสัตว์ออกจากวัฏฏทุกข์ได้กับที่นำออกไม่ได้ วิเคราะห์ครบทั้งปฏิจจวาร ปัจจยวาร สังสัฏฐวาร และปัญหาวาร จบทุกะที่หน้า๖๒๒ และเริ่มทุกะที่๙๘(ย่อ)ในหน้าเดียวกัน
หน้า ๖๒๓–๖๓๓ ทุกะ๙๘ นิยตทุกะ(จบ) + ทุกะ๙๙(ย่อ) + เริ่มทุกะ๑๐๐ สรณทุกะ (ทุกะสุดท้ายของมาติกา) ปัญหาวารของทุกะที่๙๘ 'นิยตทุกะ' (คู่ให้ผลแน่นอน-ไม่แน่นอน) จบที่หน้า๖๓๑ ตามด้วยทุกะที่๙๙ 'สอุตตรทุกะ' ที่ถูกย่อในหน้าเดียว จากนั้นเริ่มทุกะที่๑๐๐ 'สรณทุกะ' อันเป็นทุกะสุดท้ายของมาติกาทั้งหมด จับคู่สภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้กับที่ไม่ใช่ เริ่มปฏิจจวาร
หน้า ๖๓๔–๖๓๖ ทุกะ๑๐๐ สรณทุกะ (ทุกะสุดท้าย): ปฏิจจวารถึงสัมปยุตตวาร ทุกะสุดท้ายของมาติกาทั้งร้อยคู่ดำเนินตั้งแต่ปฏิจจวารไปจนถึงสัมปยุตตวาร ตรวจความสัมพันธ์เชิงปัจจัยระหว่างสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้กับที่ไม่เป็นเหตุ เนื้อหายังไม่จบทุกะ
หน้า ๖๓๗–๖๔๗ ทุกะ๑๐๐ สรณทุกะ ปัญหาวารจบ — 'สรณทุกะ จบ' และ 'ปิฏฐิทุกะ จบ' ปิดมาติกาทุกะทั้ง๑๐๐คู่ที่หน้า๖๔๗ จบเล่ม๔๓ ปัญหาวารของทุกะที่๑๐๐ 'สรณทุกะ' วิเคราะห์ปัจจัยครบระหว่างสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้กับที่ไม่เป็นเหตุ ทั้งด้านที่เป็นจริง ปฏิเสธ และผสมทั้งสองแบบ ปิดท้ายด้วยข้อความ 'สรณทุกะ จบ' ตามด้วย 'ปิฏฐิทุกะ จบ' ที่หน้า๖๔๗ ซึ่งไม่ได้เป็นเพียงจุดจบของทุกะเดียวหรือโคจฉกะเดียว แต่คือจุดสิ้นสุดของมาติกาทุกะทั้งหมด๑๐๐คู่ในธัมมานุโลม ทุกปัฏฐาน ปิดเล่ม๔๓ก่อนที่เล่ม๔๔จะเริ่มภาค๕ ติกปัฏฐาน (การไขว้ทุกะกับติกะ) ต่อไป