ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค

สรุปโดย AI จากเนื้อหาทั้งเล่ม (๗๒ หัวข้อ) — คลิกเพื่อไปยังหน้าเริ่มต้นของหัวข้อนั้น

1. หน้า ๑–๖ มาติกาแห่งญาณ ๗๓ ประการ (๑. มหาวรรค) หน้าเปิดเล่มปฏิสัมภิทามรรค แสดงมาติกา (บัญชีรายการ) ญาณทั้ง ๗๓ ประการตั้งแต่สุตมยญาณจนถึงอนาวรณญาณ เป็นโครงร่างหลักของคัมภีร์ทั้งเล่ม สรุปว่าญาณ ๖๗ ข้อแรกทั่วไปแก่พระสาวก ส่วนญาณ ๖ ข้อหลังเฉพาะพระตถาคตเท่านั้น
2. หน้า ๗–๕๖ ๑. สุตมยญาณนิทเทส (ญาณกถา) อธิบายสุตมยญาณ (ญาณที่ ๑) อย่างพิสดารว่าคือปัญญาทรงจำธรรมที่สดับมาว่าเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ควรกำหนดรู้ ควรละ ควรเจริญ ควรทำให้แจ้ง ขยายความผ่านหมวดธรรมจำนวนมาก เช่น ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ปฏิจจสมุปบาท ฌาน สมาบัติ โพธิปักขิยธรรม และอริยสัจ ๔ พร้อมมรรคมีองค์ ๘ อย่างละเอียดในช่วงท้าย
3. หน้า ๕๗–๖๔ ๒. สีลมยญาณนิทเทส อธิบายสีลมยญาณ (ญาณที่ ๒) คือปัญญาที่เกิดจากการสำรวมศีลหลังฟังธรรม แจกแจงปาริสุทธิศีล ๕ ประเภท ศีลที่มีที่สุด/ไม่มีที่สุด นิยามศีลโดยอรรถต่างๆ และขยายความศีลด้วยการสำรวม/ไม่ล่วงละเมิดกิเลสด้วยธรรมคู่ปรับ เช่น นิวรณ์ด้วยฌาน กิเลสด้วยมรรค ๔
4. หน้า ๖๕–๖๙ ๓. สมาธิภาวนามยญาณนิทเทส ปัญญาในการสำรวมตั้งจิตมั่น (ญาณที่ ๓): จำแนกสมาธิตั้งแต่ ๑ ถึง ๑๐ ประเภท (รวม ๕๕ อย่าง) รวมสมาธิด้วยอนุสสติ กสิณ ๘ และสัญญาเกี่ยวกับซากศพ (อสุภ) ๑๐ ตามด้วยความหมายของคำว่า 'สมาธิ' ๒๕ นัย
5. หน้า ๗๐–๗๔ ๔. ธัมมัฏฐิติญาณนิทเทส ปัญญาในการกำหนดปัจจัย (ญาณที่ ๔): ปฏิจจสมุปบาทเต็มรูปแบบ อวิชชา→สังขาร→วิญญาณ→นามรูป→สฬายตนะ→ผัสสะ→เวทนา→ตัณหา→อุปาทาน→ภพ→ชาติ→ชรามรณะ พิจารณาโดยนัยที่ตั้ง/เหตุ/ปัจจัย/อาศัยกันตลอด ๓ กาล สรุปด้วยกัมมภพ-ภพปัจจุบัน-กัมมภพใหม่ (สนธิ ๓, อาการ ๒๐)
6. หน้า ๗๔–๗๖ ๕. สัมมสนญาณนิทเทส ปัญญาในการย่อธรรมทั้งอดีต อนาคต ปัจจุบันแล้วกำหนดไว้ (ญาณที่ ๕): พิจารณาขันธ์ ๕ อายตนะ และปฏิจจสมุปบาทธรรมทั้งหมดโดยไตรลักษณ์และโดยความเป็นปัจจัยที่อาศัยกันเกิด-ดับ
7. หน้า ๗๗–๘๑ ๖. อุทยัพพยญาณนิทเทส อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ (ญาณที่ ๖): พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมแห่งเบญจขันธ์ที่เป็นปัจจุบัน แยกลักษณะความเกิด ๕ และความเสื่อม ๕ ต่อขันธ์แต่ละอย่าง เชื่อมกับปัจจัยในปฏิจจสมุปบาท
8. หน้า ๘๒–๘๓ ๗. ภังคานุปัสสนาญาณนิทเทส วิปัสสนาญาณ (ญาณที่ ๗): พิจารณาอารมณ์แล้วเห็นความดับแห่งจิตที่มีอารมณ์นั้น โดยไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา นำสู่การละสัญญาวิปลาสและกิเลส ปิดท้ายด้วยคาถาปฏิสังขาวิปัสสนา วยลักขณวิปัสสนา อธิปัญญาวิปัสสนา
9. หน้า ๘๔–๘๖ ๘. อาทีนวญาณนิทเทส ปัญญาเห็นสังขารปรากฏโดยความเป็นภัย (ญาณที่ ๘): ความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต กรรม ปฏิสนธิ ล้วนเป็นภัย/ทุกข์/สังขาร เทียบกับ 'ญาณในสันติบท' ที่เห็นภาวะตรงข้าม (นิพพาน) ว่าปลอดภัย/สุข
10. หน้า ๘๖–๙๔ ๙. สังขารุเปกขาญาณนิทเทส ปัญญาที่ปรารถนาพ้นจากสังขารแล้ววางเฉย (ญาณที่ ๙): เปรียบเทียบการน้อมจิตของปุถุชน พระเสขะ และท่านผู้ปราศจากราคะ จำแนกสังขารุเปกขา ๘ อย่างด้วยอำนาจสมถะและ ๑๐ อย่างด้วยอำนาจวิปัสสนา
11. หน้า ๙๔–๙๘ ๑๐. โคตรภูญาณนิทเทส ปัญญาในการออกและหลีกจากนิมิตภายนอก (ญาณที่ ๑๐): โคตรภูเพราะครอบงำ/ออกจากความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่นิพพาน จำแนกโคตรภูธรรม ๘ (สมถะ) และ ๑๐ (วิปัสสนา)
12. หน้า ๙๙–๑๐๒ ๑๑. มัคคญาณนิทเทส ปัญญาออกและหลีกจากทั้งกิเลสขันธ์และนิมิตภายนอก (ญาณที่ ๑๑): ในขณะแต่ละมรรค (โสดา สกทาคา อนาคา อรหัตต) องค์มรรคทั้ง ๘ ออกจากมิจฉาทิฏฐิและกิเลสตามลำดับสังโยชน์ที่ละ
13. หน้า ๑๐๒–๑๐๔ ๑๒. ผลญาณนิทเทส ปัญญาที่หยุดความพยายาม (ญาณที่ ๑๒): คู่ขนานกับมัคคญาณ แสดงว่าในแต่ละขณะผล องค์มรรคเกิดขึ้นเพราะหยุดความพยายามหลังละกิเลสได้แล้ว
14. หน้า ๑๐๔–๑๐๕ ๑๓. วิมุตติญาณนิทเทส ปัญญาพิจารณาเห็นอุปกิเลสที่อริยมรรคตัดขาดแล้ว (ญาณที่ ๑๓): สรุปกิเลสที่แต่ละมรรคตัดขาด — โสดาปัตติมรรคตัด ๕, สกทาคามิ/อนาคามิมรรคตัดกามราคะ-ปฏิฆะ, อรหัตตมรรคตัด ๘
15. หน้า ๑๐๖–๑๐๙ ๑๔. ปัจจเวกขณญาณนิทเทส ปัญญาเห็นธรรมที่มาประชุมกันในขณะมรรค-ผล (ญาณที่ ๑๔): รายการโพธิปักขิยธรรมและคุณธรรมทั้งหมดที่ประชุมกันในแต่ละขณะมรรค-ผลทั้ง ๘ (โสดา-อรหัตต)
16. หน้า ๑๐๙–๑๑๑ ๑๕. วัตถุนานัตตญาณนิทเทส ปัญญากำหนดธรรมภายใน (ญาณที่ ๑๕): กำหนดอายตนะภายใน ๖ ว่าเกิดเพราะอวิชชา ตัณหา กรรม อาหาร โดยไตรลักษณ์ นำไปสู่การละสัญญาวิปลาสและกิเลส
17. หน้า ๑๑๒–๑๑๖ ๑๖. โคจรนานัตตญาณนิทเทส ปัญญากำหนดธรรมภายนอก (ญาณที่ ๑๖): กำหนดอารมณ์ภายนอก ๖ (รูป สัททะ คันธะ รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) ด้วยวิธีเดียวกับญาณที่ ๑๕
18. หน้า ๑๑๖–๑๒๒ ๑๗-๑๘. จริยานานัตตญาณ+ภูมินานัตตญาณนิทเทส ญาณที่๑๗ กำหนดจริยา ๓ อย่าง (วิญญาณจริยา อัญญาณจริยา ญาณจริยา รวมอนุปัสสนา ๑๘) ญาณที่๑๘ กำหนดภูมิ ๔ (กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร อปริยาปันนภูมิ) พร้อมภูมิอีกชุดหนึ่งตามสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท ฌาน
19. หน้า ๑๒๓–๑๒๗ ๑๙-๒๔. ธัมมนานัตต+ญาณปัญจกนิทเทส ญาณที่๑๙ จำแนกธรรมของแต่ละภูมิเป็นกุศล/อกุศล/อัพยากฤต พร้อมสายปราโมทย์ธรรม ๙ (ปราโมทย์→ปีติ→ปัสสัทธิ→สุข→สมาธิ→ยถาภูตญาณ→นิพพิทา→วิราคะ→วิมุตติ) ญาณที่๒๐-๒๔ นิยามญาณห้า (ญาตัฏฐ ตีรณัฏฐ ปริจจาคัฏฐ เอกรสัฏฐ ผัสสนัฏฐ)
20. หน้า ๑๒๗–๑๓๕ ๒๕-๓๑. ปฏิสัมภิทาญาณ+ญาณัตตยนิทเทส แก่นสำคัญของคัมภีร์: อธิบาย ๔ ปฏิสัมภิทา (อัตถะ ธัมมะ นิรุตติ ปฏิภาณ) ผ่านอินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ มรรค ๘ ตามด้วยวิหารัฏฐ สมาปัตตัฏฐ วิหารสมาปัตตัฏฐญาณ ผ่านสุญญตะ อนิมิตตะ อัปปณิหิตวิหารสมาบัติ
21. หน้า ๑๓๖–๑๔๕ ๓๒-๓๕. อานันตริกสมาธิ+อรณวิหาร+นิโรธสมาปัตติ+ปรินิพพานญาณนิทเทส อานันตริกสมาธิ: สมาธิตัดขาดอาสวะ ๔ ผ่านกัมมัฏฐาน ๔๐/อานาปานสติ ๑๖ ขั้น อรณวิหาร: ฌาน/อรูปสมาบัติเป็นการอยู่ปราศจากข้าศึก นิโรธสมาปัตติ: อาศัยพละ ๒ ญาณจริยา ๑๖ สมาธิจริยา ๙ วสี ๕ ปรินิพพานญาณ: ความไม่เกิดแห่งอายตนะภายใน ๖ ในอนุปาทิเสสนิพพาน
22. หน้า ๑๔๖–๑๕๕ ๓๖-๔๓. นิทเทสคลัสเตอร์ ๘ ข้อ (สมสีสัฏฐ, สัลเลขัฏฐ, วิริยารัมภ, อัตถสันทัสสน, ทัสสนวิสุทธิ, ขันติ, ปริโยคาหน, ปเทสวิหารญาณ) กลุ่มนิทเทสสั้น ๘ เรื่องต่อเนื่องกัน: การดับพร้อมกันของธรรมทั้งปวงในขณะมรรค, คู่กิเลส-ธรรมคู่ปรับกับเตชะ ๕, องค์ประกอบสัมมัปปธาน ๔ ระยะ, การเปิดเผยสัจจะด้วยอนุปัสสนา, การชำระวิสุทธิในแต่ละมรรค-ผล, ขันติในความรู้, การหยั่งลงในธรรมทั้งปวง, สูตรปฏิจจสมุปบาทแบบผ่านองค์มรรค ๘
23. หน้า ๑๕๕–๑๖๐ ๔๔-๔๙. ฉวิวัฏฏญาณนิทเทส ญาณหก 'การหันเห' — สัญญาวิวัฏฏ เจโตวิวัฏฏ จิตตวิวัฏฏ ญาณวิวัฏฏ วิโมกขวิวัฏฏ สัจจวิวัฏฏญาณ — แสดงว่าธรรมฝ่ายกุศล (เนกขัมมะ ฯลฯ) หันจิตออกจากธรรมฝ่ายตรงข้ามได้อย่างไร ปิดท้ายว่าทั้งหกเกิดพร้อมกันในทุกขณะมรรค
24. หน้า ๑๖๐–๑๖๕ ๕๐-๕๔. อภิญญา ๕ นิทเทส (อิทธิวิธ, โสตธาตุวิสุทธิ, เจโตปริย, ปุพเพนิวาสานุสสติ, ทิพพจักขุญาณ) อภิญญาทั้งห้าแรก แต่ละอย่างผ่านฐานอิทธิบาท ๔: แยกร่างเป็นหลายกาย/ทะลุกำแพง, ทิพพโสตฟังเสียงใกล้-ไกลทุกทิศ, อ่านใจผู้อื่น (มีราคะ/ไม่มี ฯลฯ), ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติโดยละเอียด, ทิพพจักขุเห็นสัตว์จุติ-ปฏิสนธิตามกรรม
25. หน้า ๑๖๕–๑๗๐ ๕๕-๖๓. อาสวักขยญาณ+สัจจญาณจตุกกทวยนิทเทส อภิญญาที่หก การสิ้นอาสวะ วิเคราะห์ผ่านอินทรีย์ ๓ (อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์) x อินทรีย์ ๘ = อาการ ๖๔ มัดกับมรรค ๔ ระดับ จากนั้นสัจจญาณจตุกกทวยนิทเทส นิยามทุกข-สมุทย-นิโรธ-มัคคญาณสองนัย เชิงสภาวธรรมและเชิงญาณผู้บรรลุมรรค
26. หน้า ๑๗๐–๑๗๒ ๖๔-๖๗. สุทธิกปฏิสัมภิทาญาณนิทเทส นิยามอัตถ-ธัมม-นิรุตติ-ปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณล้วนๆ ซ้ำผ่านมุมต่างๆ (ญาณใน.../ปัญญาในการกำหนด/พิจารณา/ความปรากฏ/ความกระจ่าง/การประกาศ)
27. หน้า ๑๗๒–๑๗๗ ๖๘-๖๙. อินทริยปโรปริยัตตญาณ+อาสยานุสยญาณนิทเทส ญาณเฉพาะพระตถาคต: อินทริยปโรปริยัตตญาณทรงรู้อินทรีย์แก่-อ่อนของสัตว์ (อาการ ๕๐) รวมนิยามคำว่าโลก อาสยานุสยญาณทรงทราบอาสยะ(ทิฏฐิ) อนุสัย ๗ จริต อธิมุตติ ภัพพสัตว์/อภัพพสัตว์
28. หน้า ๑๗๗–๑๘๓ ๗๐-๗๑. ยมกปาฏิหีรญาณ+มหากรุณาญาณนิทเทส ยมกปาฏิหาริย์: ท่อไฟ-สายน้ำพุ่งสลับจากพระวรกาย ฉัพพัณณรังสี พระพุทธนิมิต มหากรุณาญาณ: เหตุที่ทรงแผ่มหากรุณา ทรงเห็นโลกสันนิวาสถูกไฟกิเลสเผา ถูกลูกศร กรงอวิชชา หล่ม เหว บ่วงมัจจุ
29. หน้า ๑๘๓–๑๘๗ ๗๒-๗๓. สัพพัญญุตญาณนิทเทส (ปิดท้ายญาณกถา) สัพพัญญุตญาณ+อนาวรณญาณ: ทรงรู้สังขต/อสังขตธรรมทั้งปวง อดีต-ปัจจุบัน-อนาคต อายตนะ ไตรลักษณ์ ขันธ์ ธาตุ อริยสัจ ปฏิสัมภิทา สรุปพุทธญาณ ๑๔ ประการ (๘ ทั่วไปแก่สาวก ๖ ไม่ทั่วไป) จบญาณกถา อันเป็นกถาแรกของวรรคที่ ๑
30. หน้า ๑๘๘–๑๙๖ ๒. ทิฏฐิกถา บทนำ ขึ้นกถาที่ ๒ ว่าด้วยทิฏฐิ นิยามทิฏฐิ=ความยึดมั่นถือมั่น ฐานแห่งทิฏฐิ ๘ ปริยุฏฐานแห่งทิฏฐิ ๑๘ ทิฏฐิ ๑๖ ประเภท ความยึดมั่นทิฏฐิราว ๓๐๐ พร้อมตารางจำนวนอาการต่อทิฏฐิแต่ละชนิด แจกแจงวัตถุแห่งทิฏฐิผ่านขันธ์ ๕ อายตนะ ผัสสะ เวทนา สัญญา ตัณหา
31. หน้า ๑๙๖–๒๑๑ อัสสาททิฏฐินิทเทส (๑) และอัตตานุทิฏฐินิทเทส (๒) อัสสาททิฏฐิ: ยึดสุขโสมนัสที่อาศัยขันธ์เป็นมิจฉาทิฏฐิ อัตตานุทิฏฐิ: วิเคราะห์การเห็นขันธ์ ๕ โดยความเป็นอัตตา/อัตตามี.../ในอัตตา/อัตตาใน... (๔ แบบ x ๕ ขันธ์) พร้อมอุปมาเปลวไฟ-แสงสว่าง ต้นไม้มีเงา ดอกไม้มีกลิ่น แก้วมณีในขวด
32. หน้า ๒๑๑–๒๒๐ มิจฉาทิฏฐิ-สักกายทิฏฐิ-สัสสตทิฏฐิ-อุจเฉททิฏฐิ-อันตัคคาหิกทิฏฐินิทเทส (๓-๗) มิจฉาทิฏฐิ: ปฏิเสธผลกรรม เช่น 'ทานไม่มีผล' สักกายทิฏฐิและสัสสต/อุจเฉททิฏฐิ: เห็นขันธ์ ๕ โดยความเป็นอัตตาในรูปแบบต่างๆ อันตัคคาหิกทิฏฐิ: ๑๐ หัวข้ออัพยากตปัญหาแบบพรหมชาลสูตร (โลกเที่ยง/ไม่เที่ยง มีที่สุด/ไม่มีที่สุด ฯลฯ)
33. หน้า ๒๒๐–๒๒๕ ปุพพันตานุทิฏฐิ-อปรันตานุทิฏฐิ-สัญโญชนิกาทิฏฐิ-อัตตวาท-โลกวาทปฏิสังยุตตทิฏฐินิทเทส (๘-๑๔) สรุปฐาน ๖๒ ทิฏฐิแบบพรหมชาลสูตร (สัสสตวาทะ อันตานันติกวาทะ อมราวิกเขปิกวาทะ สัญญีวาทะ อุจเฉทวาทะ ทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ฯลฯ) สัญโญชนิกาทิฏฐิ มานวินิพันธาทิฏฐิ 'เป็นเรา'/'ของเรา' อัตตวาทปฏิสังยุตตทิฏฐิ และโลกวาทปฏิสังยุตตทิฏฐิ
34. หน้า ๒๒๕–๒๓๒ ภววิภวทิฏฐินิทเทส (๑๕-๑๖) และบทสรุปทิฏฐิกถา จำแนกทิฏฐิทั้งหมดเป็นภวทิฏฐิ(ติดในภพ)/วิภวทิฏฐิ(แล่นเลยภพ) ทิฏฐิวิบัติ/ทิฏฐิสมบัติ ๓ เทียบกับปุพพันตานุทิฏฐิ/อปรันตานุทิฏฐิ/อัตตานุทิฏฐิ ปิดท้ายด้วยบุคคล ๕ จำพวกสำเร็จในโลกนี้ (โสดาบัน ๓ ประเภท สกทาคามี อรหันต์) และ ๕ จำพวกละโลกนี้แล้วจึงสำเร็จ (อนาคามี ๕ ประเภท) — จบทิฏฐิกถา
35. หน้า ๒๓๓–๒๔๑ ๓. อานาปานัสสติกถา ตอนต้น (คณนวาระ, โสฬสญาณนิทเทส, อุปกิเลสญาณนิทเทส) เปิดกถาที่ ๓ อานาปานัสสติ แสดงญาณกว่า ๒๐๐ จากอานาปานสติ ๑๖ ฐาน คณนวาระ(การนับลม)นำเข้าสู่ญาณในธรรมอันตราย/อุปการะต่อสมาธิ ๘ คู่ อุปกิเลสญาณนิทเทสแจกแจงอุปกิเลส ๑๘ ที่รบกวนสมาธิ
36. หน้า ๒๔๑–๒๕๔ โวทานญาณนิทเทส แจกแจงญาณในโวทาน ๑๓ ที่จิตหมดจดถึงสภาวะเดียว จากนั้นอธิบายเบื้องต้น-ท่ามกลาง-ที่สุดของฌาน ๑-๔ อรูปสมาบัติ ๔ และอนุปัสสนาต่างๆ จนถึงมรรค ๔ จบด้วยนิรุกติศัพท์ 'อานะ-อปานะ-ภาวนา-พระพุทธเจ้า' (๑๓ นัยของคำว่าพุทธะ)
37. หน้า ๒๕๔–๒๘๗ สโตการิญาณนิทเทส ญาณในการทำสติ ๓๒ (สติปัฏฐาน ๔ x อานาปานสติ ๑๖ ฐาน จัดเป็น ๔ จตุกกะ): กายานุปัสสนา (มีอุปมาเลื่อยตัดไม้และเสียงกังสดาล) เวทนานุปัสสนา จิตตานุปัสสนา ธัมมานุปัสสนา (มีตารางปฏิจจสมุปบาทย่อครบสาย ๑๒ องค์)
38. หน้า ๒๘๗–๒๘๙ ญาณราสิฉักกนิทเทส (ปิดท้ายอานาปานัสสติกถา) หมวด ๖ แห่งกองญาณ: ญาณด้วยอำนาจสมาธิ ๒๔ (อานาปานสติ๑๖ฐาน x เอกัคคตา) ญาณด้วยอำนาจวิปัสสนา ๗๒ นิพพิทาญาณ ๘ นิพพิทานุโลมญาณ ๘ นิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ๘ ญาณในวิมุตติสุข ๒๑ = เกิน ๒๐๐ ญาณจากอานาปานสติ ๑๖ ฐาน จบกถา
39. หน้า ๒๙๐–๒๙๓ ๔. อินทริยกถา หมวด ๑ (ปฐมสุตตันตนิทเทส) เปิดกถาที่ ๔ ว่าด้วยอินทรีย์ ๕ (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) ตามพระสูตรที่เชตวัน แสดงความหมดจดด้วยอาการ ๑๕ การเจริญด้วยอาการ ๑๐ เจริญดีแล้วด้วยอาการ ๑๐ จำแนกบุคคล ๘ จำพวกกำลังเจริญ vs ๓ จำพวกเจริญแล้ว (พระขีณาสพ พระปัจเจกพุทธเจ้า พระตถาคต)
40. หน้า ๒๙๔–๓๐๙ อินทริยกถา หมวด ๒ (ทุติยสุตตันตนิทเทส) วิเคราะห์อินทรีย์ ๕ เชิงตัวเลขละเอียด: เหตุเกิดด้วยอาการ ๔๐ ความดับด้วยอาการ ๔๐ คุณด้วยอาการ ๒๕ โทษด้วยอาการ ๒๕ เครื่องสลัดออกด้วยอาการ ๑๘๐ (เชื่อมโยงฌาน ๔ อรูปสมาบัติ ๔ อนุปัสสนา ๑๘ ประเภท และมรรค ๔)
41. หน้า ๓๐๙–๓๒๒ อินทริยกถา หมวด ๓ (ตติยสุตตันตนิทเทส) แสดงที่พึงเห็นอินทรีย์ ๕ แต่ละอย่าง (ศรัทธาในโสตาปัตติยังคะ ๔ วิริยะในสัมมัปปธาน ๔ สติในสติปัฏฐาน ๔ สมาธิในฌาน ๔ ปัญญาในอริยสัจ ๔) ปิดท้ายด้วยจารวิหารนิทเทส (ความประพฤติ ๘ อย่าง)
42. หน้า ๓๒๒–๓๓๒ อินทริยกถา หมวด ๔ (จตุตถสุตตันตนิทเทส) แสดงอินทรีย์ ๕ ด้วยอาการ ๖ (เป็นใหญ่ ชำระศีลเบื้องต้น มีประมาณยิ่ง ตั้งมั่น ทำให้สิ้นไป ให้ตั้งอยู่) แต่ละสภาวะมีนิทเทสแยกละเอียดเชื่อมกับเนกขัมมะ-อรหัตตมรรค
43. หน้า ๓๓๒–๓๓๘ อินทริยสโมธาน ว่าด้วยการประชุมอินทรีย์: ปุถุชนฉลาดตั้งจิตในสมาธิด้วยอาการ ๗ พระเสขะ ๘ ท่านผู้ปราศจากราคะ ๑๐ ในวิปัสสนาปุถุชนฉลาดทั้งตั้งไว้และไม่ตั้งไว้ด้วยอาการ ๙ พระเสขะ ๑๐ ท่านผู้ปราศจากราคะ ๑๒
44. หน้า ๓๓๘–๓๔๕ อาสวักขยญาณ (อินทรีย์ ๓ ระดับ) และพระสมันตจักขุ (ปิดท้ายอินทริยกถา) อินทรีย์ ๓ (อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์) รวม ๖๔ อาการ = อาสวักขยญาณ การสิ้นอาสวะ ๔ ประเภทตามมรรค ๔ ระดับ คาถาสรรเสริญพระสมันตจักขุและพุทธญาณ ๑๔ ปิดท้ายด้วยสูตรไขว้แสดงความเกื้อกูลของศรัทธา-วิริยะ-สติ-สมาธิ-ปัญญา จบอินทริยกถา
45. หน้า ๓๔๖–๓๖๕ ๕. วิโมกขกถา ตอนที่ ๑ (อุทเทสวิโมกข์ ๖๘ และนิทเทส) เปิดกถาที่ ๕ ว่าด้วยวิโมกข์ ตั้งวิโมกข์หลัก ๓ (สุญญตะ อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ) แล้วขยายเป็น ๖๘ ประการ อธิบายอัชฌัตต/พหิทธา/ทุภโตวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์จากรูปฌาน (กสิณสี) วิโมกข์จากพรหมวิหาร สมาบัติ ๘ ปิดท้ายด้วยสัญญาวิโมกข์ ญาณวิโมกข์ ฌานวิโมกข์ อนุปาทาจิตตวิโมกข์
46. หน้า ๓๖๕–๓๙๑ วิโมกขกถา ตอนที่ ๒ (ประตูวิโมกข์และองค์ประกอบวิโมกข์) ประตูสู่วิโมกข์ ๓ (อนิมิตตธาตุ อัปปณิหิตธาตุ สุญญตธาตุ) วิเคราะห์ว่าเมื่อมนสิการโดยไม่เที่ยง/ทุกข์/อนัตตา จิตน้อมไปทางอินทรีย์ใด นำสู่บุคคล ๓ จำพวก (สัทธาธิมุต กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ) ปิดท้ายด้วยหมวด ๘ (ตัววิโมกข์ ธรรมประธาน วิโมกขวิวัฏ ๖ ชั้น) จบวิโมกขกถา
47. หน้า ๓๙๒–๓๙๗ ๖. คติกถา ว่าด้วยคติ (ภพภูมิที่ไปเกิด) วิเคราะห์แบบอภิธรรม: ในติเหตุกปฏิสนธิขณะ ความเกิดของคติสมบัติ ขัตติย/พราหมณ/คหบดีมหาศาล และเทวดามีได้ด้วยเหตุ ๘ ประการ เทพรูปาวจร/อรูปาวจรเหตุ ๘ เช่นกัน ในทุเหตุกปฏิสนธิลดเหลือเหตุ ๖
48. หน้า ๓๙๗–๓๙๘ ๗. กัมมกถา ว่าด้วยกรรมและวิบาก จำแนกตามกาล ๓ (อดีต-ปัจจุบัน-อนาคต) ทำซ้ำกับกุศลกรรม/อกุศลกรรม ขยายไปกรรมมีโทษ/ไม่มีโทษ กรรมดำ/ขาว กรรมมีสุขเป็นกำไร/มีทุกข์เป็นกำไร กรรมมีสุขเป็นวิบาก/มีทุกข์เป็นวิบาก
49. หน้า ๓๙๙–๔๐๑ ๘. วิปัลลาสกถา ว่าด้วยวิปัลลาส (ความเห็นวิปริต) สัญญาวิปัลลาส จิตตวิปัลลาส ทิฏฐิวิปัลลาส ๔ ประการ: เห็นสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง สิ่งเป็นทุกข์ว่าเป็นสุข สิ่งไม่ใช่อัตตาว่าเป็นอัตตา สิ่งไม่งามว่างาม พร้อมวิเคราะห์ว่าโสดาบันละวิปัลลาสใดแล้วบ้าง
50. หน้า ๔๐๑–๔๐๔ ๙. มัคคกถา วิเคราะห์องค์มรรค ๘ ในมรรคทั้ง ๔ ระดับ (โสดา-อรหัตต) ว่าแต่ละองค์ละอะไรในแต่ละระดับ ปิดท้ายด้วยรายการ ๓๐ คำที่เท่ากับ 'มรรค' คือโพชฌงค์ อินทรีย์ พละ สติปัฏฐาน สัจจะ สมถะ-วิปัสสนา วิสุทธิ วิมุตติ
51. หน้า ๔๐๕–๔๑๒ ๑๐. มัณฑเปยยกถา (ปิดท้ายวรรคที่ ๑ มหาวรรค) อุปมาความ 'ใสและน่าดื่ม' ของพรหมจรรย์ ๓ ชั้น (คำสอน ผู้รับ ความประพฤติ) และอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่ละอินทรีย์ พละ โพชฌงค์เปรียบเป็นเครื่องดื่มใสหวานเมื่อกำจัด 'กาก' (ความไม่ศรัทธา เกียจคร้าน ประมาท ฯลฯ) ปิดวรรคที่ ๑ ด้วยรายชื่อ ๑๐ กถา
52. หน้า ๔๑๓–๔๒๗ ๑. ยุคนัทธกถา (วรรคที่ ๒ ยุคนัทธวรรค) คำสอนของพระอานนท์เปิดวรรคที่ ๒: ๔ ทางสู่อรหัตตผล คือ วิปัสสนานำหน้าสมถะ, สมถะนำหน้าวิปัสสนา, สมถะและวิปัสสนาคู่กัน (๑๖ นัยรสเดียวกัน), และจิตถูกยึดด้วยธัมมุทธัจจะ (ธัมมุทธัจจวารนิทเทสระบุประสบการณ์สมาธิ ๑๐ อย่างที่อาจเข้าใจผิดว่าเป็นการบรรลุ)
53. หน้า ๔๒๗–๔๔๒ ๒. สัจจกถา อริยสัจ ๔ ในฐานะ 'สัจจะ' วิเคราะห์ผ่านมุม ๔/๙/๑๒/๑๖ อย่างรวมเป็นญาณเดียว ตามด้วยการพิจารณาก่อนตรัสรู้ของพระโพธิสัตว์ต่อคุณ-โทษ-ทางออกแห่งขันธ์ ๕ และการโยงแต่ละองค์ปฏิจจสมุปบาทเป็นคู่ทุกข-สมุทยสัจจะ
54. หน้า ๔๔๓–๔๖๐ ๓. โพชฌังคกถา โพชฌงค์ ๗ พร้อมนิรุกติศัพท์พิสดารว่าทำไมเรียก 'โพชฌงค์' (มูล เหตุ ปัจจัย ความบริสุทธิ์ เนกขัมมะ วิมุตติ วิเวก โวสสัคคะ) แต่ละอย่างขยาย ๙ นัย เชื่อมกับองค์ฌาน อินทรีย์ พละ พร้อมนิทานพระสารีบุตรใช้โพชฌงค์ตามเวลาเช้า-กลางวัน-เย็นด้วยอุปมาหีบผ้าของพระราชา
55. หน้า ๔๖๐–๔๗๔ ๔. เมตตากถา ว่าด้วยเมตตาเจโตวิมุตติ เริ่มด้วยอานิสงส์ ๑๑ ของการเจริญเมตตา แล้วแผ่เมตตา ๓ วิธี (ไม่เจาะจง เจาะจง ทิศ) ไปยังสัตว์ ปาณะ ภูต บุคคล อัตภาพ หญิง ชาย พระอริยะ ปุถุชน เทวดา มนุษย์ วินิปาติกสัตว์ ผ่านวาร ๔ (อินทริยวาร พลวาร โพชฌังควาร มัคคังควาร)
56. หน้า ๔๗๔–๔๘๑ ๕. วิราคกถา 'วิราคะชื่อว่ามรรค วิมุตติชื่อว่าผล' ไล่แต่ละมรรค ๔ ระดับ แสดงว่าองค์มรรค ๘ ในฐานะวิราคะสลัดสังโยชน์/อนุสัยอะไรบ้างในแต่ละระดับ ปิดท้ายด้วยการโยงวิราคะ/วิมุตติเข้ากับอินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรค สติปัฏฐาน สัจจะ วิสุทธิ วิโมกข์ นิพพาน
57. หน้า ๔๘๒–๕๐๐ ๖. ปฏิสัมภิทากถา ว่าด้วย ๔ ปฏิสัมภิทา บน ๙ วาร วารแรกยกธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเต็มรูปแบบ (ทรงแสดงแก่ปัญจวัคคีย์ อริยสัจ ๔ พระโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม เสียงกึกก้องไปถึงพรหมโลก) แล้ววิเคราะห์ผ่านปฏิสัมภิทาสำหรับแต่ละสัจจะ วารต่อมาทำซ้ำกับสติปัฏฐาน อิทธิบาท พระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ อภิญญา ขันธ์ สัจจะ และพุทธธรรม ๖ ที่ไม่ทั่วไปแก่สาวก
58. หน้า ๕๐๑–๕๑๑ ๗. ธัมมจักกกถา ยกเรื่องปฐมเทศนาซ้ำแต่จัดกรอบรอบคำว่า 'ธรรมจักร' นิรุกติศัพท์พิสดารว่าเหตุใดจึงเรียกธรรมจักร เชื่อมโยงกับอินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรค สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท สัจจะ จนถึงนิพพาน ทำซ้ำในวารสติปัฏฐานและวารอิทธิบาท จบ 'ธัมมจักกกถา จบ'
59. หน้า ๕๑๑–๕๑๒ ๘. โลกุตตรกถา รายการธรรมโลกุตตระ ๙-๑๐ หมวด (สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค สามัญญผล นิพพาน) ตามด้วยนิรุกติวิเคราะห์คำว่า 'โลกุตตระ' กว่า ๔๐ นัย
60. หน้า ๕๑๓–๕๒๔ ๙. พลกถา พละ ๕ ขยายเป็น ๖๘ ประการ (รวมหิริ โอตตัปปะ ปฏิสังขาน ภาวนา ขันติ อิสสริย สมถ วิปัสสนา เสกขะ๑๐ อเสกขะ๑๐ ขีณาสวพละ๑๐ อิทธิพละ๑๐ ตถาคตพละ๑๐) แต่ละพละนิยามด้วยสูตร 'ไม่หวั่นไหวเพราะ...' ปิดท้ายด้วยตถาคตพละ ๑๐ ประการเต็มรูปแบบ
61. หน้า ๕๒๔–๕๓๖ ๑๐. สุญญกถา (ปิดท้ายวรรคที่ ๒ ยุคนัทธวรรค) ว่าด้วยความว่าง เริ่มจากสูตรพระอานนท์ทูลถามเรื่อง 'โลกว่าง' แจกแจงสุญญะ ๒๕ ประเภทเป็นระบบ (สุญญสุญญะ วิปริณามสุญญะ ลักขณสุญญะ วิกขัมภน-ตทังค-สมุจเฉท-ปฏิปัสสัทธิ-นิสสรณสุญญะ ฯลฯ จนถึงปรินิพพาน) ปิดวรรคที่ ๒ ด้วยรายชื่อ ๑๐ กถา
62. หน้า ๕๓๗–๕๖๑ ๑. มหาปัญญากถา (วรรคที่ ๓ ปัญญาวรรค) เปิดวรรคที่ ๓ ว่าด้วยมหาปัญญา วิเคราะห์ว่าอนุปัสสนาแต่ละอย่างทำให้ปัญญาชนิดใดเต็มรอบ นำสู่โสฬสปัญญานิทเทส (ปัญญา ๑๖ ประการ) มีบทพรรณนาพุทธญาณอันไพศาลแบบอุปมา (ปลาในมหาสมุทร นกในอากาศ นายขมังธนู) ปิดด้วยปุคคลวิเสสนิทเทส จำแนกบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาไล่ลำดับจนถึงพระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ
63. หน้า ๕๖๒–๕๗๒ ๒. อิทธิกถา ว่าด้วยฤทธิ์ นิยามฤทธิ์ ฤทธิ์ ๑๐ อย่าง ภูมิ ๔ บาท ๔ บท ๘ มูล ๑๖ อธิบายฤทธิ์แต่ละชนิด (อธิษฐาน แสดงต่างๆ สำเร็จด้วยใจ) พร้อมอุทาหรณ์บุคคล เช่น พระจุลปันถก พระอภิภู พระสารีบุตร อุตตราอุบาสิกา รวมภาพฤทธิ์อธิษฐาน (ทะลุกำแพง ดำดิน เดินบนน้ำ เหาะ ลูบดวงจันทร์-อาทิตย์ ไปพรหมโลก)
64. หน้า ๕๗๒–๕๗๗ ๓. อภิสมยกถา วิเคราะห์แบบวิภัชวาทีว่าตรัสรู้ด้วยจิตหรือญาณ สรุปว่าตรัสรู้ด้วยจิตและญาณร่วมกันในขณะโลกุตตรมรรคเท่านั้น แจกแจงองค์ธรรมที่ตรัสรู้เทียบกับมรรค/ผล ๘ ขณะ ปิดท้ายด้วยการละกิเลสอดีต-อนาคต-ปัจจุบันด้วยอุปมาต้นไม้ถูกตัดราก
65. หน้า ๕๗๗–๕๘๔ ๔. วิเวกกถา อุปมาการงานต้องอาศัยแผ่นดิน = ภิกษุอาศัยศีลเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แสดงองค์มรรคแต่ละองค์ว่ามีวิเวก ๕ วิราคะ ๕ นิโรธ ๕ โวสสัคคะ ๕ ตามแนววิกขัมภน-ตทังค-สมุจเฉท-ปฏิปัสสัทธิ-นิสสรณ แล้วขยายไปถึงอินทรีย์ ๕
66. หน้า ๕๘๕–๕๘๖ ๕. จริยากถา แจกแจงความประพฤติ ๘ อย่าง สามนัย: ตามอิริยาบถ/อายตนะ/สติ/สมาธิ/ญาณ/มรรค/ผล/ประโยชน์แก่โลก, ตามศรัทธา-วิริยะ-สติ-สมาธิ-ปัญญา-ญาณ, และตามองค์มรรค ๘ (ทัสสนจริยา ฯลฯ)
67. หน้า ๕๘๗–๕๙๐ ๖. ปาฏิหาริยกถา ปาฏิหาริย์ ๓ (อิทธิ-ปาฏิหาริย์ อาเทสนา-ปาฏิหาริย์คือทายใจ อนุสาสนี-ปาฏิหาริย์คือสอนให้เห็นจริง) โยงธรรมคู่ปรับ ๓๗ คู่ (เนกขัมมะ-กามฉันทะ ฯลฯ จนถึงอรหัตตมรรค-กิเลสทั้งปวง) แต่ละคู่แสดงเป็นทั้งสามปาฏิหาริย์พร้อมกัน
68. หน้า ๕๙๐–๕๙๑ ๗. สมสีสกถา สมสีสัฏฐญาณ = ปัญญาในการไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวงเพราะตัดขาดโดยชอบและดับไป วิเคราะห์คำว่าตัดขาด/ดับ/ไม่ปรากฏ/สงบ ผ่านคู่ธรรม ๙ คู่ และธรรมเป็นประธาน ๑๓ ประการ
69. หน้า ๕๙๒–๕๙๖ ๘. สติปัฏฐานกถา สติปัฏฐาน ๔ (กาย เวทนา จิต ธรรม) แต่ละหมวดพิจารณาโดยอาการ ๗ (ไม่เที่ยง ทุกข์ อนัตตา เบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับราคะ สละคืน) ไล่ทีละธาตุ-กอง-เวทนา-ประเภทจิต จบด้วยนิยามภาวนา ๔ ความหมาย
70. หน้า ๕๙๖–๖๐๕ ๙. วิปัสสนากถา เห็นสังขารโดยเที่ยง/สุข/อัตตา → ไม่มีทางบรรลุ เห็นโดยไม่เที่ยง/ทุกข์/อนัตตา (รวมถึงเห็นนิพพานโดยสุข) → ได้อนุโลมขันติ หยั่งสัมมัตตนิยาม บรรลุผล แจกแจงอาการ ๔๐ อย่างของอนุโลมขันติ (เห็นเบญจขันธ์เป็นโรค/หัวฝี/ลูกศร) เทียบกับนิพพาน
71. หน้า ๖๐๖–๖๐๙ ๑๐. มาติกากถา (ปิดท้ายวรรคที่ ๓ ปัญญาวรรค) หัวข้อธรรม ๑๙ คำ (โมกข์ วิโมกข์ วิชชาวิมุตติ อธิสีล-จิต-ปัญญา ปัสสัทธิ ญาณ ทัสสนะ วิสุทธิ เนกขัมมะ ความสงัด ความสละ ฌานวิโมกข์ ภาวนา ชีวิต) แต่ละคำอธิบายผ่านคู่เนกขัมมะ-กามฉันทะ ฯลฯ จนถึงอรหัตตมรรค-กิเลสทั้งปวง เป็นกถาสุดท้ายของปัญญาวรรคและของทั้งเล่ม
72. หน้า ๖๑๐ อุทานคาถาปิดท้ายปกรณ์ปฏิสัมภิทามรรค สารบัญสรุปกถาทั้งหมด ๓๐ กถา ใน ๓ วรรค (มหาวรรค ๑๐ ยุคนัทธวรรค ๑๐ ปัญญาวรรค ๑๐) ปิดท้ายด้วยคาถาพรรณนาความกว้างลึกของปกรณ์ปฏิสัมภิทา เปรียบด้วยสาคร นภากาศดารดาษด้วยดวงดาว และสระใหญ่ — จบสมบูรณ์