เมื่อพิจารณาเห็นโดยความไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็น โดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละนันทิได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละ ราคะได้ เมื่อทำราคะให้ดับ ย่อมละสมุทัยได้ เมื่อสละคืน ย่อมละอาทานะได้

{๑๑๔} การก้าวลงสู่อารมณ์ การหลีกไปด้วยปัญญา

การคำนึงถึงที่มีกำลัง ชื่อว่าปฏิสังขาวิปัสสนา๑

การกำหนดธรรม ๒ ประการ๒

ว่ามีสภาวะอย่างเดียวกันกับอารมณ์ปัจจุบัน

ความน้อมจิตไปในความดับ ชื่อว่าวยลักขณวิปัสสนา๓

การที่พระโยคาวจรพิจารณาอารมณ์แล้ว

พิจารณาเห็นความดับแห่งจิต

และความปรากฏโดยสุญญตะ

ชื่อว่าอธิปัญญาวิปัสสนา๔

พระโยคาวจรผู้ฉลาดในอนุปัสสนา ๓

และวิปัสสนา ๔ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิต่าง ๆ

เพราะเป็นผู้ฉลาดในความปรากฏ ๓ ประการ๕

ชื่อว่าญาณ เพราะมีสภาวะรู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะมีสภาวะรู้ชัด เพราะ เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์แล้วพิจารณาเห็นความดับไป ชื่อว่าวิปัสสนาญาณ

ภังคานุปัสสนาญาณนิทเทสที่ ๗ จบ